W panteonie wedyjskim znana była Aditi, cytowana w Rigwedzie, strażniczka ognia, dawczyni światła, joni wszechświata, której niemal wszyscy bogowie wedyjscy zawdzięczają życie. Rigweda zapisała modlitwę do niej o ochronę porządku kosmicznego, znaną do dziś.

Czuwa nad nim sam Agastja, wielki mędrzec z Gór Windhja, autor kilku hymnów Rigwedy. Podczas wygnania, Sita, Rama i Lakszmana byli jego uczniami — przekazał im wielkie dzieła tradycji wedyjskiej oraz wiedzę o bogach.

Arjowie przynieśli ze sobą swoich bogów. Ale wkrótce ci bogowie, Indra, Agni, Waruna, Surya i inni, przestali mieć jakiekolwiek znaczenie i stali się bogami papierowymi (sformułowanie M. Eliadego). Bramini aryjscy dokonali ogromnego wysiłku, by poznać i zrozumieć system wierzeń, który zastali na ziemiach przez siebie zagarniętych. Na ziemi hindu zwycięzcy przejęli religię od ludów przez siebie zwyciężonych, dawała bowiem lepsze odpowiedzi na egzystencjalne pytania człowieka. Bogowie aryjscy przestali z czasem odgrywać jakąkolwiek rolę, a pozostały tylko ich puste imiona.

Innym razem, gdy był już młodzieńcem, biegł przez las, a gdy kolejny rakszasa spowodował pożar, Kriszna połknął cały ogień, ocalając ludzi. Pokłonił się Agni, bogu ognia, od którego otrzymał czakrę, dysk tworzący nowe kosmiczne światy. Zniszczył ostatecznie Kamsę i usadowił w Mathurze prawowitego władcę, Urgasena.

W siódmym rozdziale Ramajany, wyraźnie zredagowanym dużo później, Rama obawia się jednak, czy Sita mieszkając w pałacu Rawany i przebywając z obcym mężczyzną pod jednym dachem, dochowała mu wierności małżeńskiej, dlatego musi dowieść swej czystości i przejść rytuał ognia. Bóg ognia, Agni wiedząc, że Sita jest ikoną niewinności oburzył się i nie pozwolił zapalić stosu, sam zaprowadził ją do Ramy. Lecz została mimo to wygnana i zamieszkała w lesie przy mędrcu Walmiki. Powiła bliźniaki i przez piętnaście lat słuchała wraz z synami nauk mędrca. Gdy któregoś dnia Rama przybył do mędrca Walmiki z prośbą o radę, rozpoznał w bliźniakach swoich synów i chciał, by Sita do niego wróciła. Ale ona poprosiła ziemię, by się rozstąpiła i zniknęła w bruździe, tak jak się narodziła, nie chcąc więcej cierpieć z powodu Ramy. A on, rozżalony stratą, wszedł do rzeki Saraju i w niej zniknął.

Ta wersja kłóci się z obrazem Ramy-wojownika, opiekuna młodych kobiet. Uratował on przecież Ahalję, która została przez męża zamieniona w kamień, po tym jak Indra nawiedził ją w nocy i uwiódł. Rama dotknął stopami kamienia i przywrócił jej postać, a także pogodził z mężem, riszi Gautamą.

Meczet jest dla muzułmanów miejscem modlitwy do Allaha i nie jest związany z żadnym „pamiętnym wydarzeniem”. Muzułmanie indyjscy nazywają swoje świątynie masjid (meczet), ale istnieje zasadnicza różnica między Dżama Masdżid, który był fundacją cesarską i stawiano go na wolnej ziemi, a meczetami wznoszonymi na uprzednio zniszczonych i rozebranych świątyniach hinduskich. Hindusi nie mieli nigdy nic przeciwko wznoszeniu tych pierwszych, cierpieli natomiast i cierpią do dziś, gdy na ruinach świątyń — Kriszny w Mathurze i Ramy w Ajodhji, Wielcy Mogołowie kazali wznieść masjidy. Trudno zliczyć, ile hinduskich świątyń zostało obróconych w perzynę od momentu pojawienia się muzułmanów w Indiach, czyli od roku 1000.

Kobiety z wiosek południowych Indii czczą Ammę, Matkę.

Narajana, który narodził się z wody, w czasach archaicznych bóg-opiekun wody, to jeden z przydomków Wisznu, który w tym aspekcie narodził się z ojca Dharmy i matki Apsary o imieniu Urvashi, o której mówiono, że jest najpiękniejszą ze wszystkich apsar. W tym aspekcie Wisznu jest źródłem wszechrzeczy.

Durga występuje pod dziewięcioma formami — Durga, Parwati, Kali-Rudra, Gayatri, Baishanavi, Sitala, Bhairavi, Gouri i Ratri. Do dziś obchodzone jest trwające dziesięć dni święto Daśera, dziewięciu matek, pod którymi może pojawić się Durga.

Starszy brat Kriszny, wcielenie węża Śeszy, reprezentuje wieśniaków uprawiających ziemię, w opozycji do Kriszny, który reprezentuje nomadów, pasterzy krów. Przedstawia się go ubranego na biało lub niebiesko, z lemieszem lub młotem. Pod imieniem Balabhadry tworzy wraz z Kriszną i ich siostrą Subhadrą, Jagannathę, trimurti Najwyższej Mocy Boskiej czczoną w świątyni Jagannathy w Puri.

Siedziba Wisznu jest na wschodzie nad Zatoką Bengalską, w Puri. Zdaniem wielu hindusów jest to obecnie najważniejsza pielgrzymka hindu. Wisznu występuje tu pod imieniem Jagannatha, Pan Świata, a jego statuetka z czarnego drewna ma zawierać szczątki Kriszny. Jagannatha, siostra Subhadra i brat Balabhadra tworzą trimurti (podobnie jak Rama, Sita i Lakszmana). Najważniejszym świętem jest Rath Yatra, kiedy to na olbrzymich trzech rydwanach statuetki są na 7 dni przemieszczane do ogrodów, usytuowanych w odległości 1,5 km od świątyni Jagannatha. Rydwany są budowane co roku na nowo, gdyż po ceremonii trzeba je… spalić.

Kamsa, król Mathury uwielbia swoją siostrę Dewaki i nie zgadza się na ślub z księciem Wasudewą. Jednak musi wydać siostrę za mąż, ale kiedy odwozi siostrę na uroczystość zaślubin otrzymuje przepowiednię, że jej ósme dziecko doprowadzi go do upadku. Wściekły, wyciąga Dewaki za włosy i wyrzuca z rydwanu. Łagodny Wasudewa obiecuje, że odda Kamsie wszystkie ich dzieci. Oddali sześć, ale siódme, Balarama, zostaje w tajemnicy ukryty u niańki. Gdy Kamsa dowiaduje się o tym, wtrąca brzemienną Dewaki do więzienia.
[...]
Powrócił z bratobójczej wojny do Dwarki, gdzie próbował odmienić los Jadawów, których przeznaczenie, czyli wcześniej nagromadzona karma popchnęła do samounicestwienia i wzajemnego mordowania. Kiedy jego brat udał się na medytację nad brzeg morza, Kriszna poszedł za nim i zobaczył jak wąż Śesza Ananta wydobył się z ust Balaramy i zniknął w oceanie. Sam wtedy poszedł do lasu i pogrążył w medytacji. Został niechcąco ugodzony strzałą w piętę przez myśliwego, który uganiał się za danielem. Pięta była jedynym miejscem pozbawionym nieśmiertelności. Ponieważ przy życiu nie ostał się ani jeden z Jadawów, nikt nie zadbał o kremację ciała. Siedem dni po odejściu Kriszny, miasto Dwarka zostało pochłonięte przez morze.

Wasudewa jest ojcem Kriszny i Balaramy, ale często określa się tym imieniem także samego Wisznu.

Piąte zstąpienie Wisznu to postać Wamany, karła o kształcie człowieka pierwotnego (bez świadomości) lub postać chłopca. Ziemią zawładnął kolejny mocarz, Bali, który również dzięki ascezie posiadł moc niemal równą boskiej. Wisznu przybył do władcy pod postacią chłopca i nieśmiało poprosił o tyle ziemi, ile przemierzy krokami. Gdy Bali zgodził się, Wamana ujawnił swój aspekt Nieskończoności i trzema krokami przemierzył świat: jednym krokiem całą ziemię, drugą — niebo i siedziby boskie, a trzeciego kroku nie wykonał, lecz oddał mocarzowi Bali cały świat podziemny — Patali.

Durga występuje pod dziewięcioma formami — Durga, Parwati, Kali-Rudra, Gayatri, Baishanavi, Sitala, Bhairavi, Gouri i Ratri. Do dziś obchodzone jest trwające dziesięć dni święto Daśera, dziewięciu matek, pod którymi może pojawić się Durga.

Elephanta — wyspa naprzeciw portu Bombaj, gdzie znajdują się wykute w bazaltowej skale groty z VI wieku, z czasów świetności rzeźby Guptów. Poświęcone są bogu Śiwie, a najciekawsza — to jego Trimurti, Trójaspektowość, gdzie występuje pod trzema postaciami: energii twórczej Śiakti, niszczyciela w groźnym aspekcie Bhairawy i jako Śiwa zachowujący.

Jego pierwszą siakti była Sati, córka Dakszy. Oboje podstępem uzyskali zgodę na boskie małżeństwo. Ale ojcu nie spodobał się asceta posypany popiołem i ignorował on Śiwę, między innymi nie zaprosił go na wielki rytuał świętej ofiary. Zrozpaczona Sati rzuciła się w ogień. Śiwa stworzył wtedy ze swej wściekłości Kali i Bhairawę, wyciągnął z ognia ciało Sati i obnosił je po świecie. Żeby mu ulżyć, Brahma odcinał po kawałku części ciała, aż się rozpadło. Wtedy Śiwa osiadł w Himalajach i pogrążył się w medytacji.

Nad nimi zapanowała trimurti, rzeczywistość świata materialnego, pasywnego, pod trzema postaciami: Brahma-Wisznu-Śiwa.
[...]
Boginie są partnerkami, a nie „małżonkami”. Występują przy bogu na zasadzie komplementarności, ale nie w aspekcie prokreacji, gdyż żadna z par nie ma wspólnych, zrodzonych z siebie boskich dzieci. Saraswati nie ma dzieci z Brahmą, a Lakszmi nie rodzi dziecka Wisznu, Parwati sama tworzy synka Ganeśię, a Śiwa sam tworzy Skandę.
[...]
Znakomity mój przewodnik po grotach Adżanty, hindus z urodzenia i przekonania, wykształcony i inteligentny, rozpoczął swój speech o bogach Indii następująco: „Brahma is only creator”. Nie mogłam mu nie przerwać i zapytałam: „Co to znaczy only?” Odpowiedział: „Wie pani, Europejczycy mają jednego Boga, który stworzył świat, to ja mówię tak, żeby oni zrozumieli. Ale stworzyć to nie wszystko. U nas, wie pani, to boginie podtrzymują ten świat w istnieniu. Ale tego Europejczycy nie rozumieją, więc im nie tłumaczę”.

W Upaniszadach energią porządkującą pierwotną strukturę kosmosu jest brahman, dopiero znacznie później to abstrakcyjne pojęcie stało się Brahmą.
[...]
Przyjmują one kształt materialny męski w obrazie Brahma-Wisznu-Śiwa.
[...]
Brahma&Saraswati — Wisznu&Lakszmi — Śiwa&Parwati.
[...]
[Nota bene. Nie ma nic bardziej błędnego niż określenie, że Brahma jest pierwszym bogiem trójcy, najważniejszym bogiem trójcy, stwórcą świata. Trimurti to nie trójca, lecz Trójpostaciowość. A z kolei nazwanie go „bóstwem” (Słownik cywilizacji indyjskiej, str. 151) jest niepoważne w stosunku do koncepcji filozoficznych zawartych w tekstach staroindyjskich, których poziom świadczy o drobiazgowym przemyśleniu idei Boga.]
[...]
Byt Boski jest Jeden.Ale żadna postać, kształt, murti tego Bytu nie występuje pod liczbą Jeden.Brahma występuje pod liczbą Dwa w parze Brahma-Saraswati.A pod liczbą Trzy — w Trimurti Brahma-Wisznu-Śiwa.
[...]
Brahma-SaraswatiBrahma-Wisznu-ŚiwaTo epitet określający Umysł Kosmiczny (który nie ma żadnych atrybutów), najwyższy stan umysłu Brahmy (ale To nie On). Termin ten odnosi się do każdej iszta dewaty. Każda wybrana forma boskości może być określona jako Iśwara, najwyższa forma. Dla śiwaitów Iśwarą jest Śiwa, dla wisznuitów Iśwarą jest Wisznu.
[...]
Brahma najbardziej z wszystkich murti jest tym, który pozostaje Bez Przymiotów, Niewysłowiony, Niezmierzony, Niewyobrażony, Bezpostaciowy. To czysta Idea, Zasada, Boskość oddalająca się dziś od swego Stworzenia. Rodzi się sam z siebie, swajambhu, i pojawia w kwiecie lotosu wyrastającym z pępka Wisznu.
[...]
[Świątynia w Puszkarze w Radżastanie, jedyna w Indiach, została wzniesiona stosunkowo niedawno, z fundacji pewnego bogatego bramina: dla tego bramina zbudowanie świątyni dla Brahmy było ważnym aktem religijnym, ale dla nas nie jest to przykład reprezentatywny. Jest to wyjątek potwierdzający regułę.]
[...]
Brahma przebywa w siedzibie Brahmapura na mitycznej Górze Meru i nie miesza się w sprawy innych Boskich Postaci, ani tym bardziej w sprawy ludzkie. Jego imię noszą wody spływające z masywu góry Kailasy tworzące rzekę Brahmaputrę (syn Brahmy).
[...]
syn BrahmySymboliczne znaczenie pary Brahma-Saraswati oznacza, że męskość wirtualna potrzebuje do Tworzenia zasad żeńskiej energii Wiedzy, czyli, że nic nie można stworzyć bez energii i umiejętności.
[...]
Jest bardziej abstrakcyjną ideą niż boginią z krwi i kości (jak Durga). Nie jest też żadną „małżonką” Brahmy, lecz jego siakti.
[...]
(Nazywanie pary Brahma-Saraswati „małżeństwem”, Saraswati „żoną”, a Brahmę „mężem” jest zbyt daleko posuniętym antropomorfizmem).

Ganeśa zapisał ponoć całą Mahabharatę, którą Brahma dyktował mu na jednym oddechu (inni mówią, że był to Wjasa). Kiedy złamał mu się rysik, nie mogąc przerwać zapisywania odłamał sobie kieł i pisał dalej. Nosi więc imię Ekadanta, o jednym kle. Czuwa nad przepisywaniem tekstów, do niego składają inwokacje skryby i pismaki, a pewnie też grafomani (i dziennikarze!).

Brahma nie stworzył świata, lecz zasady w nim panujące. Wisznu jest strażnikiem dharmy i przerywa kosmiczny sen w nieskończonym oceanie „jeszcze-nie-stworzonego-wszechświata”, by zstąpić na ziemię i przynieść ludziom nowe zasady. Odpowiedzialność za świat ponoszą nie tylko bogowie, ale także ludzie, których obowiązuje przestrzeganie dharmy. Świat bowiem jest stwarzany tu i teraz przez ludzi i przez bogów równocześnie. Bogowie są wśród ludzi, a nie na wyżynach doskonałości, interweniują w sprawy ludzkie na co dzień, a nie od święta, obdarzają łaską zawsze, w każdym momencie naszej egzystencji, choć człowiek może tego nie dostrzegać.

Saptasindhawa, siedem świętych rzek hindu: to opiewana w Wedach, dziś już nieistniejąca Saraswati oraz Indus, w dorzeczu których rozwijała się starożytna cywilizacja harappejska. Indus (3180 km), dawniej Sindh, tworzący ze swymi dopływami krainę Pendżabu, Pięciorzecza, dał nazwę całemu subkontynentowi, ma swe źródła w Himalajach i uchodzi do Morza Arabskiego. Ganga (2700 km) i jej dopływ Jamuna (1370 km) tworzą historyczną krainę Doabu, Dwurzecza, kolebkę cywilizacji indyjskiej; obie wypływają z Himalajów; Ganga nawadnia Nizinę Hindustańską i uchodzi do Zatoki Bengalskiej. Godawari (1448) płynie w poprzek Indii, w kierunku południowo-wschodnim, uchodzi do Zatoki Bengalskiej, tworząc wspólną deltę z rzeką Kriszną. Narmada (1289 km) płynie ze wschodu na zachód przecinając subkontynent na pół i oddzielając Dekan od Niziny Hindustańskiej, uchodzi do Morza Arabskiego. Rzeka Kaweri (800 km), utożsamiana z Lopamudrą, córką Brahmy, płynie przez Karnatakę i Tamil Nadu, gdzie już od III wieku p.n.e. nawadniała pola pierwszych w tym regionie kultur rolniczych; była rzeką-żywicielką kraju Czolów.
[...]
To doskonałe koło doktryny zostało puszczone w ruch przez Pana w Benaresie w isipatanie, tego koła nie puścił w ruch żaden asceta, bramin, bóg, Mara, Brahma ani nikt inny w świecie
[...]
Gangotri na wysokości 3140 m. w Himalajach, uważa się za jej początek. W Haridwar wypływa na Nizinę Hindustańską. W Prayag, „miejscu ofiary” (dziś miasto Allahabad), sam Brahma złożył ofiarę rzece, a najświętszym miejscem jest sangam, gdzie wpada rzeka Jamuna i dołącza do dwóch sióstr mityczna rzeka Saraswati. Inne miejsce sacrum to Waranasi (Kaśi) — miasto Śiwy, a najbardziej święty ghat to Manikarnikaghat. I wreszcie Kalkuta ze słynną świątynią poświęconą bogini Kali. Na całej długości rzeki, we wszystkich skupiskach miejskich i wiejskich, wykonane ręką ludzką w niepamiętnych czasach ghaty ułatwiają pielgrzymom zejście aż do samej rzeki, pozwalają uzyskać szczególny kontakt z boskością. Kąpiel rytualna, składanie darów, prasad, puszczanie na wodę lampek oliwnych rozświetlających taflę wody podczas wieczornej pudży i wreszcie stosy kremacyjne płonące na stopniach nad samą wodą — wszystkie rytualne czynności dokonywane się w obliczu rzeki.
[...]
Święte jezioro Manasarowar, położone najwyżej na świecie na 4560 m, stworzył Brahma, by pielgrzymi podążający wokół Góry Kailasa mogli dokonać rytualnych ablucji — kąpiel oczyszcza przyszłą karmę. Wrzucono tu prochy Mahatmy Gandhiego, zgodnie z jego ostatnią wolą.
[...]
Puszkar — puszkara to odmiana błękitnego lotosu; jedyna w Indiach świątynia poświęcona Brahmie — miał on uderzyć małym palcem w ziemię i pojawiło się źródło napełniające wodą święty zbiornik, sagar. Na ghaty, zwłaszcza podczas świąt, przybywają pielgrzymi z całego Radżastanu.

Należy do potężnej Trimurti: Brahma-Wisznu-Śiwa.
[...]
Jego pierwszą siakti była Sati, córka Dakszy. Oboje podstępem uzyskali zgodę na boskie małżeństwo. Ale ojcu nie spodobał się asceta posypany popiołem i ignorował on Śiwę, między innymi nie zaprosił go na wielki rytuał świętej ofiary. Zrozpaczona Sati rzuciła się w ogień. Śiwa stworzył wtedy ze swej wściekłości Kali i Bhairawę, wyciągnął z ognia ciało Sati i obnosił je po świecie. Żeby mu ulżyć, Brahma odcinał po kawałku części ciała, aż się rozpadło. Wtedy Śiwa osiadł w Himalajach i pogrążył się w medytacji.

Najpierw jest miejsce sacrum, a dopiero potem świątynia. Niemal wszystkie hinduskie świątynie były budowane w miejscach wyznaczonych przez określone zdarzenie mitologiczne, czyniące owo miejsce świętym. Od czasów starożytnych, a może nawet archaicznych, poprzedzających ruch budowy świątyń z kamienia, w tych właśnie miejscach odbywały się prowadzone przez braminów i pudżarinów rytuały i pudże upamiętniające owo zdarzenie. W Ajodhji najpierw przez setki lat świętowano urodziny boga Ramy dokładnie w miejscu, w którym według mitologii znajdował się królewski pałac, a dopiero później zbudowano tam kamienną świątynię. Podobnie w Mathurze, urodziny Kriszny obchodzono przez 3 tysiące lat zanim wzniesiono świątynię. Według mitologii, Śiwa po śmierci Sati, ukochanej małżonki, nosił na plecach jej ciało i rozpaczał; Brahma chciał mu ulżyć i przywrócić do rozsądku, więc odcinał po kawałku różne części jej ciała i wyrzucał; wtedy jeden palec spadł w miejscu nazywanym Kalighat. Od niepamiętnych czasów odprawiano w tym miejscu rytuały i „pamiętano” o tym, że bogowie też cierpią. I wprawdzie dzisiejsza świątynia jest całkiem nowoczesna (z roku 1847), to miejsce kultu jest tak stare jak hinduska mitologia. Obok Kalighat zbudowano Kalkutę, dziś 30-milionowe miasto, ale ludzie wciąż cierpią razem z Śiwą. Świątynia w Czidambaram została wzniesiona dokładnie tam, gdzie żyli w lesie dwaj asceci, którym Śiwa pokazał swój kosmiczny taniec.

Najwyższa Rzeczywistość uśpiona w materii to męska Trimurti: Brahma-Wisznu-Śiwa jawiąca się jako potencjalne Tworzenie-Zachowanie-Niszczenie.
[...]
Najwyższa Rzeczywistość poddana energii sprawczej to Trimurti-Siakti: Brahma-Saraswati & Wisznu-Lakszmi & Śiwa-Parwati.
[...]
Czwarty awatara to Narasimha, pół człowiek-pół lew. Wisznu przybrał tę postać, by rozprawić się z asiurą, którego zgubiła rozrośnięta pycha: dzięki swej ascezie uzyskał on od Brahmy obietnicę, że nie zostanie pozbawiony życia ani przez zwierzę ani przez boga, ani wewnątrz ani zewnątrz, ani za dnia ani w nocy, ani na ziemi ani w powietrzu. Wisznu jako Narasimha dopadł asiurę o zmierzchu na progu świątyni i położywszy na swych kolanach rozerwał mu brzuch i wypatroszył jelita. Symbolika wisznuicka jest tu jednoznaczna — by dojść wyzwolenia trzeba długiego procesu równomiernego rozwoju, żadna z dróg „przyspieszających” nie jest możliwa, nawet asceza bywa tylko złudnym trikiem. Cztery pierwsze awatary pojawiły się w epoce Satya Yuga.

Kali wydobyła się ze zmarszczonego gniewem czoła Durgi i pożarła na jej rozkaz resztki armii demonów, odcinając głowy Ciandy i Mundy; dlatego w niektórych regionach Indii południowych bogini Durga i sprzymierzona z nią bogini Kali, nazywane są Ćamundą.

Dla władców dynastii Bundela w Orczi, jak ukazują wspaniałe freski z XVI wieku, Rama był ideałem sprawiedliwego króla, a mniej bogiem, chociaż na freskach ukazali chronologiczne miejsce pojawienia się go na ziemi jako awatara Wisznu. Władcy radżpuccy, których różne dynastie przejęły władzę między VIII a XIV wiekiem n.e. w wielu regionach Indii, uważali Ramę nawet za swego protoplastę. Dotyczyło to zwłaszcza tych klanów radżpuckich, które wywodziły swe pochodzenie od synów Księżyca, Czandry. We wszystkich niemal pałacach Radżastanu, Ramę przedstawia się siedzącego na tronie z Sitą, ze stojącym obok nich Lakszmaną i Hanumanem siedzącym obok tronu. Rama symbolizuje sprawiedliwość, Sita — oddanie, Lakszmana — wsparcie słusznej sprawy, a Hanuman — inteligencję w służbie władcy.

Drugie zstąpienie przybrało postać Kurmy, żółwia, który wyłaniając się z wody ocalił skarby z poprzedniego okresu, zagubione podczas potopu. Kurma podtrzymuje mityczną górę Mandarę, która służy dewom i asiurom do ubijania oceanu mleka, z wężem Wasuki owiniętym wokół ubijaka. Z mleka wytrąca się masło, ale także inne znakomitości (w liczbie 14): amrita (nektar nieśmiertelności), lekarz Dhanwantari, bogini Lakszmi, księżyc Czandra, nimfa Rambha, najpiękniejsza z apsar, biały słoń królewski, koń i krowa, drzewo życia, łuk który nigdy nie chybia, koncha.

Bogowie indyjscy zawsze występują w parach. Siakti-bogini może być samotna, samostanowiąca i samorządna (Durga, Ćamunda, Kumari, surasundari, Waiśnawi), ale bóg — nie. Nie ma ani jednego „samotnego boga”, bez pary, ponieważ nie mógłby wtedy działać. Musi mieć przy sobie swoją siakti.

Parwati występuje pod liczbą Dwa w przeróżnych związkach, okazując za każdym razem inny aspekt siebie i oświetlając inny aspekt partnera — Śiwa-Parwati to czysta męskość-żeńskość, Parwati-Ganeśa to matka-syn, Parwati-Durga to przedstawienie różnej energii żeńskiej, podobnie w parach Parwati-Kali i Parwati-Ćamunda. Pod liczbą Trzy w pierwotnej Trimurti-Siakti, skąd rozchodzą się wszystkie energie dynamiczne: Saraswati-Lakszmi-Parwati i pod trojaką postacią czystej energii żeńskiej: Parwati-Kali-Durga.

Kali wydobyła się ze zmarszczonego gniewem czoła Durgi i pożarła na jej rozkaz resztki armii demonów, odcinając głowy Ciandy i Mundy; dlatego w niektórych regionach Indii południowych bogini Durga i sprzymierzona z nią bogini Kali, nazywane są Ćamundą.

W swym groźnym aspekcie, Śiwa korzysta z mocy Kali, Durgi i Ćamundy.
[...]
Lecz ma się nieodparte wrażenie, iż jej wizerunek nie przysłonił potężnych żeńskich siakti, Kali, Durgi i Ćamundy, które w związku z Śiwą grają zawsze role pierwszoplanowe, ale pozostają z nim wyraźnie zaprzyjaźnione, podczas gdy Parwati jest „grzeczną dziewczynką”, z którą Śiwa ma tylko mnóstwo kłopotów.

Jego pierwszą siakti była Sati, córka Dakszy. Oboje podstępem uzyskali zgodę na boskie małżeństwo. Ale ojcu nie spodobał się asceta posypany popiołem i ignorował on Śiwę, między innymi nie zaprosił go na wielki rytuał świętej ofiary. Zrozpaczona Sati rzuciła się w ogień. Śiwa stworzył wtedy ze swej wściekłości Kali i Bhairawę, wyciągnął z ognia ciało Sati i obnosił je po świecie. Żeby mu ulżyć, Brahma odcinał po kawałku części ciała, aż się rozpadło. Wtedy Śiwa osiadł w Himalajach i pogrążył się w medytacji.

Miejsce to jest poświęcone Devi Kanya, młodej dziewczynie, dziewicy, jednej z postaci bogini Parwati.

Kamsa, król Mathury uwielbia swoją siostrę Dewaki i nie zgadza się na ślub z księciem Wasudewą. Jednak musi wydać siostrę za mąż, ale kiedy odwozi siostrę na uroczystość zaślubin otrzymuje przepowiednię, że jej ósme dziecko doprowadzi go do upadku. Wściekły, wyciąga Dewaki za włosy i wyrzuca z rydwanu. Łagodny Wasudewa obiecuje, że odda Kamsie wszystkie ich dzieci. Oddali sześć, ale siódme, Balarama, zostaje w tajemnicy ukryty u niańki. Gdy Kamsa dowiaduje się o tym, wtrąca brzemienną Dewaki do więzienia.

Drugie zstąpienie przybrało postać Kurmy, żółwia, który wyłaniając się z wody ocalił skarby z poprzedniego okresu, zagubione podczas potopu. Kurma podtrzymuje mityczną górę Mandarę, która służy dewom i asiurom do ubijania oceanu mleka, z wężem Wasuki owiniętym wokół ubijaka. Z mleka wytrąca się masło, ale także inne znakomitości (w liczbie 14): amrita (nektar nieśmiertelności), lekarz Dhanwantari, bogini Lakszmi, księżyc Czandra, nimfa Rambha, najpiękniejsza z apsar, biały słoń królewski, koń i krowa, drzewo życia, łuk który nigdy nie chybia, koncha.

Narajana, który narodził się z wody, w czasach archaicznych bóg-opiekun wody, to jeden z przydomków Wisznu, który w tym aspekcie narodził się z ojca Dharmy i matki Apsary o imieniu Urvashi, o której mówiono, że jest najpiękniejszą ze wszystkich apsar. W tym aspekcie Wisznu jest źródłem wszechrzeczy.

Arjowie, myślący kategoriami ładu apollińskiego, uporządkowali starohinduskie bóstwa ładu dionizyjskiego, w którym pleniły się bujnie i rodziły w ekstatycznej wizji wciąż nowe formy. I tak wyróżnili oni tylko trzy boginie, tworząc żeńską trimurti — Saraswati, Lakszmi i Parwati — przyporządkowaną trimurti męskiej. Inne boginie pozostały całkowicie wolne, żadnej już nie związano z bogiem, na czele z Durgą, której przyporządkowano wszystkie znane imiona bogiń lokalnych. Tych imion-konceptów jest 108. Nawet Lakszmi, której osobowość tak bardzo wyemancypowała się z idei bezosobowej siakti-Mahadevi, jest inkarnacją bogini Durgi.
[...]
Bogowie indyjscy zawsze występują w parach. Siakti-bogini może być samotna, samostanowiąca i samorządna (Durga, Ćamunda, Kumari, surasundari, Waiśnawi), ale bóg — nie. Nie ma ani jednego „samotnego boga”, bez pary, ponieważ nie mógłby wtedy działać. Musi mieć przy sobie swoją siakti.
[...]
W ikonografii i rzeźbie indyjskiej wszyscy bogowie i boginie przedstawiani są z dwoma parami rąk — jedna para skierowana jest do ludzi, co symbolicznie wskazuje, że żyją oni na ziemi, pośród ludzi. Druga para rąk wzniesiona jest ku górze, kierując człowieka na poziom ponadludzki. Boginie Kali i Durga przedstawiane są z czterema parami rąk, co wskazuje na ich silną energię siakti.

Wielu hindusów oddaje cześć wielu formom boskości, gdyż każda z nich jest objawieniem tylko jednego aspektu tej samej boskiej rzeczywistości. Umysł człowieka jest rozproszony, ulega wciąż nowym popędom i emocjom, nie potrafi wielbić tego, co boskie. Boskość, ta Jedność w Wielości, jest abstrakcją i trudno ją pojąć. Każdy wybiera więc dla siebie taki obraz boga, na jakim jego umysł potrafi się skupić. Osobista forma boskości to iszta dewata, i ta forma, żadna inna, jest obdarzona najwyższą mocą dla tego, kto ją wybrał. Na niej skupia się myśl abstrakcyjna, a forma ta jest tylko narzędziem umożliwiającym skupienie umysłu. To narzędzie jest niszczone, topione, rozbijane, palone, gdy wypełniło swą rolę (niszczenie posągów Durga, Kali, Ganeśi). Jakakolwiek wybrana droga prowadząca do realizacji wartości przedstawionych przez konkretną murti i uszczęśliwiająca jej wielbiciela, jest drogą religijną.
[...]
Parwati występuje pod liczbą Dwa w przeróżnych związkach, okazując za każdym razem inny aspekt siebie i oświetlając inny aspekt partnera — Śiwa-Parwati to czysta męskość-żeńskość, Parwati-Ganeśa to matka-syn, Parwati-Durga to przedstawienie różnej energii żeńskiej, podobnie w parach Parwati-Kali i Parwati-Ćamunda. Pod liczbą Trzy w pierwotnej Trimurti-Siakti, skąd rozchodzą się wszystkie energie dynamiczne: Saraswati-Lakszmi-Parwati i pod trojaką postacią czystej energii żeńskiej: Parwati-Kali-Durga.
[...]
Jest bardziej abstrakcyjną ideą niż boginią z krwi i kości (jak Durga). Nie jest też żadną „małżonką” Brahmy, lecz jego siakti.

A w Indiach boginią reprezentującą wszechobecny aspekt żeńskiej energii siakti jest bogini Durga. Nie imiona są ważne — ma ich nieskończoną ilość — lecz przetrwanie substratu Wielkiej Bogini, Mahadevi, pochodzącej z najstarszych epok ludzkości. Była dobrze znana w cywilizacji harappejskiej już co najmniej 3 000 lat p.n.e., na długo przed pojawieniem się ludów aryjskich. Indie są jedynym krajem na świecie, gdzie kult bogini przetrwał do naszych czasów, objawiając się w przekształconych formach — między innymi odwołują się do niego, jeszcze wciąż tylko podświadomie, rozmaite ruchy feministyczne.
[...]
Durga występuje pod dziewięcioma formami — Durga, Parwati, Kali-Rudra, Gayatri, Baishanavi, Sitala, Bhairavi, Gouri i Ratri. Do dziś obchodzone jest trwające dziesięć dni święto Daśera, dziewięciu matek, pod którymi może pojawić się Durga.
[...]
Durga nazywana „Niedostępną” jest dziewicą, co oznacza, że jest sama dla siebie, że nie należy do żadnego mężczyzny. W przełożeniu na dzisiejszy język psychologii, obraz Durgi pozwala zachować kobiecie własne wyobrażenie o sobie samej, poza rolą jaką przydzieliło jej społeczeństwo patriarchalne.
[...]
Jest jedną z najwspanialszych i najbogatszych w znaczenie personifikacji energii kosmicznej. Toczona przez Durgę walka to odwieczne starcie między wiedzą i niewiedzą, prawdą i nieprawdą, boskim czynem szlachetnym utrzymującym świat w harmonii, a niszczącym świat ego asiurów. Pokonuje ostatniego najsilniejszego demona, Mahisasurę, który atakuje pod postacią byka (siły chaosu). Durga musi również odeprzeć ataki męskiego uroku, którym asiurowie pragną ją usidlić i wytrącić broń z ręki — zachowuje kobiecą godność i moc samostanowienia.
[...]
Kali wydobyła się ze zmarszczonego gniewem czoła Durgi i pożarła na jej rozkaz resztki armii demonów, odcinając głowy Ciandy i Mundy; dlatego w niektórych regionach Indii południowych bogini Durga i sprzymierzona z nią bogini Kali, nazywane są Ćamundą.
[...]
Moc Durgi nie pochodzi w żadnej mierze ze związku z bogiem-małżonkiem, lecz z własnej, samodzielnej, całkowicie ukształtowanej tożsamości. Indyjskie boginie nie tylko mają udział w kosmicznych dramatach, lecz samodzielnie kształtują losy świata, zwyciężając siły zła wtedy, gdy bogowie są słabi lub nie znajdują pomysłu, „idei” na rozwiązanie konfliktu. Wiele modlitw i inkantacji skierowanych jest właśnie do Durgi i nawet bogowie błagają ją o wstawiennictwo w sprawach przegranych.
[...]
Według mitologii indyjskiej w świecie stale działają dwie równoważne siły — asiurowie, demony i dewowie, bogowie. Ani jedni, ani drudzy nie są wystarczająco mocni, by przeciągnąć świat na swoją stronę. Ze wściekłości bogów i ich niemocy pokonania asiurów zrodziła się bogini Durga. W sytuacji zablokowania dwóch równoważnych sił — zła i dobra — tylko moc żeńska jest zdolna wprowadzić nowy element i ustanowić nowy pokój i równowagę. Bogowie oddali Durdze swą męską moc pod postacią ognistych płomieni.
[...]
Kali jest symbolem Boga w aspekcie wiecznej Matki Przyrody, bezlitosnej w swych prawach, to znaczy doskonale emocjonalnie obojętnej wobec ludzkiej psyche. Uosabia wieczny pierwiastek żeński w przyrodzie. Postać Kali pojawiła się w źródłach przedaryjskich i pochodzi z najstarszej warstwy wierzeń indyjskich, podobnie jak Durga, Śiwa czy Kriszna. W piśmiennictwie znana jest od około 400 r. p.n.e., symbolizując walkę wprost, uderzając w błyskawicznym ataku frontalnym, któremu nikt nie może się oprzeć. Jako najbardziej wojowniczy aspekt Durgi, pojawiła się, by unieszkodliwić męskie moce demoniczne i tchnąć nowy układ równowagi.
[...]
najbardziej wojowniczy aspekt DurgiTradycyjnie przedstawia się ją jako czarną kobietę stojącą na postaci boga Śiwy, Nieskończonego. Kolor czarny oznacza absolutną pierwotność i tak jak wszystkie kolory znikają w czerni, tak wszystkie boskie imiona i formy rozmywają się w jednej postaci — Kali. Jest czystą naturą, prakriti, bez żadnych przymiotów. W swej pierwotnej, absolutnej nagości nie osłania jej żadna ozdoba, iluzja. Rodzi świat w akcie partenogenezy, gdyż nosi w sobie pierwiastek męski. Zmierzwione włosy tkają zasłonę iluzji, siatkę czaso-przestrzeni, która organizuje materię wydobywając ją z chaosu. Naszyjnik z ludzkich czaszek (głów) symbolizuje pięćdziesiąt liter sanskryckiego alfabetu, każda będąca zaczątkiem wiedzy i mądrości. U jej pasa zwisają ludzkie ręce — podstawowe narzędzie pracy oznaczające działanie karmy i ciężar nagromadzonych czynów. Troje oczu oznaczają przeszłość, teraźniejszość i przyszłość, a białe zęby — sattwę, świetlistość i lekkość umysłu, zaś zwisający czerwony język — radżas, energię sprawczą wyczerpującą się aż do inercji bezwładu, tamas. Kali ma najczęściej cztery ramiona, niekiedy tylko dwa, często sześć lub nawet osiem (jak Durga); w ręce lewej trzyma odciętą głowę, oznaczającą pokonanie zła uczynionego przez destrukcyjną siłę ego, w drugiej — naczynie z ogniem duchowym. Ręką prawą czyni gest uśmierzający strach, a w drugiej ręce — dzierży miecz przecinający więzy zniewolenia. Nie depcze leżącego Śiwy, lecz przywołuje go do istnienia i pobudza do życia.

Posąg boga czy obraz, któremu podczas święta oddaje się kult, jest rozbijany, topiony, niszczony, by ukazać efemeryczność danej formy. Podobnie, potężne rzeźby Durgi czy Kali są niszczone w ostatnim dniu ich święta, a rydwany ze świątyni Jagannath w Puri są corocznie palone. Kiedy forma odegrała swą rolę, należy ją zniszczyć. Forma boga jest tymczasowa i nie posiada mocy, jest tylko narzędziem pozwalającym utworzyć trwały obraz mentalny.

Hindu jest w swej istocie zbiorem sekt, herezji, odłamów, stowarzyszeń, szkół, doktryn i prądów, które w dodatku zmieniały się i kształtowały w procesie historycznym. Sekta jest w Indiach, by tak rzec, podstawową jednostką religijnej organizacji. Pojęcie to nie ma znaczenia pejoratywnego. Tak jak greckie słowo hairesis, herezja, oznaczało autonomiczną szkołę myśli filozoficznej, tak pochodzące z łaciny słowo sekta, określa w ścisłym znaczeniu kierunek, szkołę myślenia, pewien sposób życia. Religie hindu nie stworzyły jednego kościoła, jednej doktryny, jednego dogmatu, ani jednej ortodoksji ustalonej przez taką czy inną zwierzchność. Każda religia hindu jest osobną drogą i przedstawia różną wizję świata, człowieka i boga — joga, tantryzm, religia bhakti, śiwaizm, wisznuizm, religia rzeki Gangi, religie bogiń: Durgi, Kali, Lakszmi, joga integralna, joga klasyczna, nie mówiąc o religiach sikhów, buddystów i dżinistów, które wyrosły z pnia hindu. Indywidualni jogini, nagowie, sannjasini, sadhu, babowie i guru prezentują własne rozumienie świata i człowieka, tworząc rozmaite szkoły i sekty.
[...]
Guru był i jest najważniejszym przekaźnikiem hindu (pierwszym guru człowieka jest matka, drugim — ojciec, a następnie pojawiają się inni nauczyciele). Tak jak we wszystkich religiach, tak w hindu następuje przeniesienie życia religijnego ze sfery zewnętrznej (świątynia) do sfery intymnej, wewnętrznej. Zamiast ofiar przebłagalnych, rytuałów i obrzędów, wzrasta potrzeba zrozumienia siebie, innych i otaczającego świata. Wzrasta więc rola rytuałów domowych, w których główną rolę odgrywają kobiety. Wprawdzie proces wprowadzania patriarchatu przez Arjów w miejsce pierwotnego matriarchatu trwał długo, od około 1700 p.n.e. do dziś, to jednak przetrwała koncepcja dwubiegunowości energii kosmicznej, siakti i śiwy, całkowicie równorzędnych i prawomocnych, a archetypem dla hinduskiej kobiety pozostaje Mahadevi, utożsamiana z boginią Durgą występującą pod wieloma imionami. Dziś chodzi o to, by zrozumieć na wyższym poziomie symbolicznym działanie energii żeńskiej i wpleść ją ponownie w wszechobecną energię męską, która zaniedbuje świat i człowieka. W zakresie przywrócenia światu owej siakti, energii żeńskiej, hindusi będą mieli wiele do powiedzenia.

Durga-pudża (dassera, daśahara, dussehra) — jedno z największych świąt religijnych północnych Indii, obchodzone każdego roku przez dziewięć dni, navaratri (wrzesień-październik). W czasach archaicznych było to święto zbiorów (dożynki) i początek pory chłodnej. Durga otrzymywała podziękowania za obfite plony, a ją samą często przedstawiano pod postacią dziewięciu roślin pasterskich owiniętych w sari. W czasie tego święta czci się zwycięstwo Durgi nad bawołem-bykiem, Mahisasurą, symbolem sił chaosu i nieuporządkowania. Buduje się ołtarze dla posągu Durgi z gipsu, słomy i gliny, kolorowo malowane i ozdobione w dary natury. Przez dziewięć dni oddaje się cześć bogini, a następnie przenosi się ją w korowodzie (dzisiaj są one obwożone na traktorach) nad rzekę i topi. Durga nie ma świątyń stałych, ale pamięć o jej zwycięstwie jest odnawiana corocznie. Po utopieniu posągu następuje czas długiego oczekiwania na powrót bogini. Pieśni jakie towarzyszą temu świętu są posępne i żałobne, gdyż Durga jest utożsamiana z córką, która wyszła z domu ojca do domu męża i tylko raz w roku może odwiedzić swoja rodzinę i nacieszyć się spotkaniem z matką. To święto jest szczególnie obchodzone przez kobiety.

W swym groźnym aspekcie, Śiwa korzysta z mocy Kali, Durgi i Ćamundy.
[...]
Lecz ma się nieodparte wrażenie, iż jej wizerunek nie przysłonił potężnych żeńskich siakti, Kali, Durgi i Ćamundy, które w związku z Śiwą grają zawsze role pierwszoplanowe, ale pozostają z nim wyraźnie zaprzyjaźnione, podczas gdy Parwati jest „grzeczną dziewczynką”, z którą Śiwa ma tylko mnóstwo kłopotów.

Lakszmi-Durga są dwoma koncepcjami jednej żeńskości.

Ganeśa zapisał ponoć całą Mahabharatę, którą Brahma dyktował mu na jednym oddechu (inni mówią, że był to Wjasa). Kiedy złamał mu się rysik, nie mogąc przerwać zapisywania odłamał sobie kieł i pisał dalej. Nosi więc imię Ekadanta, o jednym kle. Czuwa nad przepisywaniem tekstów, do niego składają inwokacje skryby i pismaki, a pewnie też grafomani (i dziennikarze!).

Na południu Indii nazywany jest Ganapati, gdyż jest przywódcą ganów, drobnych pośrednich bogów, czy karłów (to zazwyczaj „upadli” bogowie ludów podbitych). Orszaki ganów są jako element dekoracyjny przedstawiane na fryzach i zwieńczeniach kolumn.

Boginie są partnerkami, a nie „małżonkami”. Występują przy bogu na zasadzie komplementarności, ale nie w aspekcie prokreacji, gdyż żadna z par nie ma wspólnych, zrodzonych z siebie boskich dzieci. Saraswati nie ma dzieci z Brahmą, a Lakszmi nie rodzi dziecka Wisznu, Parwati sama tworzy synka Ganeśię, a Śiwa sam tworzy Skandę.

Ludziom potrzebne są zasady szczegółowe, modele (pattern) do działania na co dzień oraz pomoc i wsparcie. Niektórzy bogowie są więc herosami życia codziennego, jak Kriszna i Rama, inni czuwają nad relacją do zwierząt, jak Ganeśa i Hanuman. Rama jest modelem dla władców sprawiedliwych i stoi na straży dharmy. Lakszmi czuwa nad finansowym dobrem człowieka, Saraswati nad jego rozwojem poprzez nauką i zdobywanie umiejętności artystycznych. W różnych epokach bogowie przyjmowali na siebie różne funkcje, dziś notuje się, na przykład, wielkie odrodzenie popularności Hanumana, opiekuna drzew i przyrody.
[...]
Wielu hindusów oddaje cześć wielu formom boskości, gdyż każda z nich jest objawieniem tylko jednego aspektu tej samej boskiej rzeczywistości. Umysł człowieka jest rozproszony, ulega wciąż nowym popędom i emocjom, nie potrafi wielbić tego, co boskie. Boskość, ta Jedność w Wielości, jest abstrakcją i trudno ją pojąć. Każdy wybiera więc dla siebie taki obraz boga, na jakim jego umysł potrafi się skupić. Osobista forma boskości to iszta dewata, i ta forma, żadna inna, jest obdarzona najwyższą mocą dla tego, kto ją wybrał. Na niej skupia się myśl abstrakcyjna, a forma ta jest tylko narzędziem umożliwiającym skupienie umysłu. To narzędzie jest niszczone, topione, rozbijane, palone, gdy wypełniło swą rolę (niszczenie posągów Durga, Kali, Ganeśi). Jakakolwiek wybrana droga prowadząca do realizacji wartości przedstawionych przez konkretną murti i uszczęśliwiająca jej wielbiciela, jest drogą religijną.
[...]
Ganeśa pod liczbą Dwa w parze Ganeśa-Skanda przedstawia różność braterskich charakterów, a pod liczbą Trzy jako Śiwa-Parwati-Ganeśa — idealną rodzinę.
[...]
Parwati występuje pod liczbą Dwa w przeróżnych związkach, okazując za każdym razem inny aspekt siebie i oświetlając inny aspekt partnera — Śiwa-Parwati to czysta męskość-żeńskość, Parwati-Ganeśa to matka-syn, Parwati-Durga to przedstawienie różnej energii żeńskiej, podobnie w parach Parwati-Kali i Parwati-Ćamunda. Pod liczbą Trzy w pierwotnej Trimurti-Siakti, skąd rozchodzą się wszystkie energie dynamiczne: Saraswati-Lakszmi-Parwati i pod trojaką postacią czystej energii żeńskiej: Parwati-Kali-Durga.
[...]
Mimo że obrazuje trzy potężne aspekty devi — wolę-działanie-wiedzę — to już nie wzrusza ludzkich serc, pobudza tylko intelekt: studenci i uczniowie z wyższych klas (dzieci z podstawówki są w rękach Ganeśi i Hanumana), budują ołtarze i proszą o błogosławieństwo, a ona błogosławi książki, instrumenty muzyczne, pędzle, sztalugi i laptopy.

Jego podobizna znajduje się nad drzwiami wejściowymi do każdego domu, a także przy schodach wiodących do świątyni, zawsze po lewej stronie. Po wejściu do świątyni, także po lewej stronie znajduje się zwykle świątynia lub ołtarz jemu poświęcony i hindusi tam kierują swe pierwsze kroki. Ganeśa zawsze jest przywoływany jako pierwszy przed rozpoczęciem każdego rytuału, przed podróżą, przed pracą — jest bogiem dobrego początku, usuwa wszelkie przeszkody mogące pokrzyżować plany i przedsięwzięcia. Bardzo szanują go bankierzy i kupcy.
[...]
Ganeśa nie jest synem Śiwy i Parwati.
[...]
Według opowieści mitologicznej, kiedyś gdy spadł z drzewa owoc manga, Śiwa postanowił dać go temu z synków, który najszybciej okrąży świat. Skanda natychmiast wybrał się w długą drogę, ale sprytny Ganeśa obszedł swoich rodziców siedzących pod drzewem mango i powiedział: „Jesteście całym moim światem”. Otrzymał owoc manga.
[...]
Ganeśa zapisał ponoć całą Mahabharatę, którą Brahma dyktował mu na jednym oddechu (inni mówią, że był to Wjasa). Kiedy złamał mu się rysik, nie mogąc przerwać zapisywania odłamał sobie kieł i pisał dalej. Nosi więc imię Ekadanta, o jednym kle. Czuwa nad przepisywaniem tekstów, do niego składają inwokacje skryby i pismaki, a pewnie też grafomani (i dziennikarze!).
[...]
Jest opiekunem ksiąg i zapisanej w nich mądrości praktycznej, a książki te są zazwyczaj jemu dedykowane. Zawsze i wszędzie jak Indie długie i szerokie obecny w szkole, zwłaszcza w klasach podstawowych, gdzie dzieci stawiają pierwsze litery. Dopiero po wyrecytowaniu mantry Om Śri Ganeśaja Namah, cześć świętemu Ganeśowi chwała, nauczyciel zaczyna uczyć dzieci alfabetu. Ganeśa pomaga dziś dzieciom klikać na komputerze i układać pierwsze programy komputerowe. Jest nie tylko opiekunem dzieci, ale przekazuje im swoją radość życia, pozytywne myślenie i brak strachu przed usuwaniem przeszkód (usuwa u dzieci przeszkodę strachu przed strachem), a także buduje pozytywny obraz świata i zaufanie do życia.
[...]
W filozofii, Ganeśa symbolizuje jedność człowieka z całym kosmosem — przez jego kręgosłup przebiega oś świata i przedstawia on widzialną formę Zasady wszechświata.
[...]
Pewien bramin opowiedział mi w świątyni Śiwy w Kańczipuram historię Ganeśi:
[...]
Ganeśa umówił się z bratem Karttikeją, że ten, kto pierwszy obieży świat dookoła, ten weźmie za żony Siddhi, osiągnięcie i Buddhi, inteligencję (gdzie indziej Riddhi, bogactwo). Podczas gdy Karttikeja ruszył w świat, Ganeśa usiadł sobie spokojnie pod drzewem i czekał. Gdy brat powrócił, opisał mu wszystkie miejsca, w których nie był, ale które świetnie znał z książek, posiadł bowiem całą wiedzę encyklopedyczną.
[...]
Występując pod liczbą trzy jako Śiwa-Parwati-Ganeśa, przynosi szczęście rodzinne, a jako Parwati-Ganeśa-Lakszmi — duże pieniądze.
[...]
Para Ganeśa-Skanda ukazuje symbolicznie kompletne przeciwieństwo charakterów dwóch braci, przejmujących cechy po jednym rodzicu i nie mających sobie nic specjalnego do powiedzenia. I oczywiście unaocznia jeszcze wyraźniej spryt Ganeśi w porównaniu z niezbyt rozgarniętym bratem. A dzieci uczy niebanalnego rozwiązywania problemów.
[...]
Murugan, inne imię brata Ganeśi, to tamilskie bóstwo młodości, piękna i wojny, przywódca zastępów niebiańskich. Jest władcą świata Drawidów, walczył z Kaurawami i znana była jego lanca Welan, siedzi na pawiu i trzyma łuk.
[...]
Ganeśa Czaturthi — jego urodziny wypadają w sierpniu/wrześniu i są uroczyście obchodzone w całych Indiach, ale najhuczniej w stanie Maharashtra. W każdym domu przygotowuje się figurki i posągi Ganeśi z wszelkich możliwych materiałów, czasem te z gipsu są wysokie na 8 metrów, maluje się je na wszystkie kolory, stroi girlandami z kwiatów, ofiaruje orzech kokosu i adoruje przez parę dni. Jest to bardzo ważne święto dla dzieci, które utożsamiają się z grubaskiem-słonikiem, przebierają się za niego i biegają szczęśliwe po ulicach miast i miasteczek, korzystając z wyjątkowej swobody i objadając się słodyczami. Podczas święta nie wolno spoglądać na księżyc, gdyż raz wyśmiał on Ganeśię, kiedy spadł niezdarnie ze szczurka i rozpruł sobie brzuch. Wysypały się wszystkie słodkie kulki ladu, ale szybko zebrał jedną po drugiej i wcisnął ponownie do brzucha, zawiązując go szybko wężem, który wcześniej przestraszył szczurka. I wtedy właśnie księżyc w pełni roześmiał się. Ganeśa, któremu sprawiło to przykrość, cisnął w niego kłem. Stracił go na zawsze. A Ganeśa dba o to, by nikt nikomu nie sprawiał przykrości. Unikanie patrzenia na księżyc oznacza symboliczne unikanie kontaktu z osobami, dla których Ganeśa nic nie znaczy. W ostatnim dniu święta wszystkie rzeźby, statuetki i obrazki topi się w wodzie.

Neutralizuje wszystkie złe wpływy planetarne, a zwłaszcza wpływ Saturna (Ganeśa neutralizuje wpływ Marsa).
[...]
Na terenie Maharashtry, ma swoje świątynki obok Ganeśi we wszystkich wioskach, które chroni zresztą przed rakszasami. W całych Indiach pod dużymi drzewami zawsze znajduje się maleńka kapliczka z jego wizerunkiem. Jest obok Ganeśi ulubionym towarzyszem dzieci.

Maduraj — święte miasto Tamilów, z prehistorią sięgającą co najmniej 3000 lat. Świątynia Minakszi (Meenakshi, 1560), jedna z największych świątyń drawidyjskich, zdobna w 11 widocznych z oddali gopuram, z których południowa ma 60 m wysokości, olśniewa swym zbytkiem i ogromem. W zespole świątynnym znajdują się: Basen Złotego Lotosu, sanktuarium Minakszi, sanktuarium Sundareśwary (inne imię Śiwy), mandapa o tysiącu kolumn (w rzeczywistości 985) oraz wiele innych, na przykład kapliczka Ganeśi, któremu Śiwy mówi dobranoc przed udaniem się na spoczynek do Parwati.

Ganeśa Czaturthi — jego urodziny wypadają w sierpniu/wrześniu i są uroczyście obchodzone w całych Indiach, ale najhuczniej w stanie Maharashtra. W każdym domu robi się posągi i figurki Ganeśi z wszelkich możliwych materiałów, maluje się je na wszystkie kolory, stroi girlandami z kwiatów, ofiaruje orzech kokosu i adoruje przez parę dni. Jest to święto szczególnie hucznie obchodzone przez dzieci, które utożsamiają się z grubaskiem-słonikiem, przebierają się za niego i biegają szczęśliwe po ulicach miast i miasteczek, korzystając z wyjątkowej swobody i objadając się słodyczami. W ostatnim dniu święta wszystkie rzeźby, statuetki i obrazki topi się w wodzie.

Jednak nie ma w tym związku prokreacji (jak w żadnym innym związku boskiej pary). Ganeśa jest synkiem Parwati, a uczyniła go sobie z woskowiny usznej tuż przed kąpielą i sama tchnęła weń życie. Śiwa tchnął życie w Skandę, którego stworzył ze swej spermy.

Ta wersja kłóci się z obrazem Ramy-wojownika, opiekuna młodych kobiet. Uratował on przecież Ahalję, która została przez męża zamieniona w kamień, po tym jak Indra nawiedził ją w nocy i uwiódł. Rama dotknął stopami kamienia i przywrócił jej postać, a także pogodził z mężem, riszi Gautamą.

Gayatri przetrwała w mantrze cytowanej w Wedach, recytowanej do dziś, jako idea najwyższej żeńskiej zasady bez postaci ikonograficznej.
[...]
Durga występuje pod dziewięcioma formami — Durga, Parwati, Kali-Rudra, Gayatri, Baishanavi, Sitala, Bhairavi, Gouri i Ratri. Do dziś obchodzone jest trwające dziesięć dni święto Daśera, dziewięciu matek, pod którymi może pojawić się Durga.

Durga występuje pod dziewięcioma formami — Durga, Parwati, Kali-Rudra, Gayatri, Baishanavi, Sitala, Bhairavi, Gouri i Ratri. Do dziś obchodzone jest trwające dziesięć dni święto Daśera, dziewięciu matek, pod którymi może pojawić się Durga.

Ludziom potrzebne są zasady szczegółowe, modele (pattern) do działania na co dzień oraz pomoc i wsparcie. Niektórzy bogowie są więc herosami życia codziennego, jak Kriszna i Rama, inni czuwają nad relacją do zwierząt, jak Ganeśa i Hanuman. Rama jest modelem dla władców sprawiedliwych i stoi na straży dharmy. Lakszmi czuwa nad finansowym dobrem człowieka, Saraswati nad jego rozwojem poprzez nauką i zdobywanie umiejętności artystycznych. W różnych epokach bogowie przyjmowali na siebie różne funkcje, dziś notuje się, na przykład, wielkie odrodzenie popularności Hanumana, opiekuna drzew i przyrody.
[...]
Obraz Ramy w liczbie Trzy, jako Rama-Sita-Lakszmana przedstawia zwycięstwo nad Rawaną , a pod liczbą Dwa jako Rama-Sita — idealną parę królewską, zaś jako Rama-Lakszmana — idealny związek braterski, a jako Rama-Hanuman — lojalność w służbie władzy.
[...]
Mimo że obrazuje trzy potężne aspekty devi — wolę-działanie-wiedzę — to już nie wzrusza ludzkich serc, pobudza tylko intelekt: studenci i uczniowie z wyższych klas (dzieci z podstawówki są w rękach Ganeśi i Hanumana), budują ołtarze i proszą o błogosławieństwo, a ona błogosławi książki, instrumenty muzyczne, pędzle, sztalugi i laptopy.

Jako syn Waju, boga wiatru, Hanuman posiadł tak znakomitą umiejętność latania, że mógł rywalizować z Garudą, mitycznym ptakiem-wierzchowcem Wisznu. Ma moc chwytania obłoków, wyrywania drzew, kruszenia skał i podnoszenia gór.
[...]
Pomagał Ramie odnaleźć Sitę, gdy została porwana na Sri Lankę i był głównym, obok Ramy, bohaterem wielkiej bitwy, w której Rawana i jego rakszasy zostały całkowicie rozbite. Po bitwie Rama chciał zapłacić Hanumanowi za usługę, ale ten odmówił, ciesząc się jednak, że został potraktowany jak dowódca małp, a nie jak sługa niewolnik, któremu nigdy się za usługi nie płaci. Odtąd służył Ramie bezgranicznie oddany i wierny.
[...]
Kiedy po bitwie na Sri Lance zachorował Lakszmana, brat Ramy, Hanuman poleciał w Himalaje po zioła. Przeniósł całą górę, gdyż wtedy jeszcze nie umiał rozróżniać ziół. Ale bardzo szybko nauczył się je zbierać i nawet został aptekarzem i lekarzem. Dawniej leczył rany odniesione w bitwach, a dziś chroni ludzi od wypadków drogowych i wzdłuż wszystkich indyjskich dróg rozlokowane są małe świątynki jemu poświęcone.
[...]
Przedstawiany w kwartecie z Ramą, Lakszmaną i Sitą, Hanuman symbolizuje ponadludzką, zwierzęcą siłę potrzebną do sprawowania władzy i pokonania wszystkich niskich i prymitywnych mocy przeciwnych. Uosabia dziką inteligencję i spryt w służbie słusznej sprawy (przeniesienie góry z Himalajów), a przede wszystkim bezgraniczną wierność i oddanie jednemu panu, Ramie.
[...]
Dziś, Hanuman jest przede wszystkim obrońcą i bogiem drzew, to znaczy uosabia ideę obrony indyjskiego drzewostanu. W Delhi zbudowano niedawno potężną świątynię, mająca uobecnić ten właśnie problem.
[...]
Po krowach, kobrach i innych wężach, małpy z Hanumanem na czele są najlepiej traktowanymi zwierzętami Indii.

diwali, dipawali — najważniejsze święto obchodzone w całych Indiach, rozpoczyna się w 14-ty dzień księżycowy miesiąca kartik, po dwóch tygodniach ciemności, gdy księżyc jest w nowiu, a więc w czarnym księżycu, między końcem września a początkiem listopada; dipa to mała lampka oliwna, zaś awali znaczy rząd — podczas święta wszyscy hindusi, niezależnie od wyznawanej religii, wystawiają przed dom rzędy zapalonych lampek oliwnych. Jest to symboliczne zwycięstwo światła nad ciemnością, dobra nad złem, na pamiątkę zwycięstwa boga Ramy nad demonem Rawaną. W opowieści mitologicznej, ludzie uszczęśliwieni tym ostatecznym rozgromieniem zła oświetlali drogę bogu Ramie kiedy powracał w triumfalnym marszu z Sitą, Lakszmaną i Hanumanem ze Sri Lanki do Ajodhji.Ramajana

W kwartecie z Lakszmaną, Sitą i Hanumanem — jest ideałem sprawiedliwego władcy.
[...]
Dla władców dynastii Bundela w Orczi, jak ukazują wspaniałe freski z XVI wieku, Rama był ideałem sprawiedliwego króla, a mniej bogiem, chociaż na freskach ukazali chronologiczne miejsce pojawienia się go na ziemi jako awatara Wisznu. Władcy radżpuccy, których różne dynastie przejęły władzę między VIII a XIV wiekiem n.e. w wielu regionach Indii, uważali Ramę nawet za swego protoplastę. Dotyczyło to zwłaszcza tych klanów radżpuckich, które wywodziły swe pochodzenie od synów Księżyca, Czandry. We wszystkich niemal pałacach Radżastanu, Ramę przedstawia się siedzącego na tronie z Sitą, ze stojącym obok nich Lakszmaną i Hanumanem siedzącym obok tronu. Rama symbolizuje sprawiedliwość, Sita — oddanie, Lakszmana — wsparcie słusznej sprawy, a Hanuman — inteligencję w służbie władcy.
[...]
Był młodszym bratem Ramy, a wraz ze swoim bratem-bliźniakiem otrzymali przy urodzeniu jedną czwartą boskiej inkarnacji Wisznu. Dlatego odznaczał się wielką łagodnością, ale i potężną boską siłą przenikliwości pozwalającą ochraniać i służyć. Dla hindusów jest ideałem oddanego brata, który o nic nie pytając łagodzi, rozumie i służy. Był nieodłącznym towarzyszem Ramy i Sity na wygnaniu w lesie, pobierał wraz z nimi stosowne nauki, a kiedy Sita została porwana — udał się z Ramą na poszukiwania i uczestniczył w wielkiej bitwie przeciwko Rawanie. Po zwycięstwie ciężko zachorował i wszyscy obawiali się o jego życie. Mogło mu pomóc tylko jedno zioło, które rosło w Himalajach. W Himalaje poleciał Hanuman, a nie umiejąc rozróżnić owego zioła od wielu innych ziół rosnących na stokach gór, zabrał ze sobą całą górę i przeniósł ją na Sri Lankę, ratując życie Lakszmany.

Harihara — WisznuŚiwa (lewa prawa) to bogowie bliźniacy, „zrośnięci razem”, ukazujący jedność boskiej istoty. Wisznu chciał sprawdzić jaka jest moc kobiety, kiedy chce ona uwieść mężczyznę. Gdy tylko przybrał postać Mohini, Śiwa tak bardzo jej zapragnął, że natychmiast się z nią połączył. Taka jest uwodzicielska moc kobiety.

Arjowie przynieśli ze sobą swoich bogów. Ale wkrótce ci bogowie, Indra, Agni, Waruna, Surya i inni, przestali mieć jakiekolwiek znaczenie i stali się bogami papierowymi (sformułowanie M. Eliadego). Bramini aryjscy dokonali ogromnego wysiłku, by poznać i zrozumieć system wierzeń, który zastali na ziemiach przez siebie zagarniętych. Na ziemi hindu zwycięzcy przejęli religię od ludów przez siebie zwyciężonych, dawała bowiem lepsze odpowiedzi na egzystencjalne pytania człowieka. Bogowie aryjscy przestali z czasem odgrywać jakąkolwiek rolę, a pozostały tylko ich puste imiona.

W Rigwedzie jest wzmianka o tym jak Indra, bóg wojny zwyciężył 50 000 krisznów, którzy byli asiurami. Być może chodzi o pierwsze zwycięstwa Indoeuropejczyków odniesione nad autochtonami o ciemnej karnacji skóry, a Kriszna mógł być albo ich wodzem albo bóstwem (asiurowie są zazwyczaj bogami ludów podbitych). Lud ten, osiadły na terenie Gudżaratu, pomagał Bharatom przy odzyskiwaniu terytoriów utraconych w okresie pojawienia się drugiej fali ludów indoeuropejskich. Kriszna został niewątpliwie zaakceptowany przez społeczeństwo wedyjskie dzięki szlachetności postępowania (arya) i okazał się niezbędny dla procesu integracji.
[...]
Na jego przedaryjskie pochodzenie, oprócz koloru skóry, wskazuje wierność Śiwie i kult lingamu. W Bhagawadgicie objawia się jako Najwyższa Moc Boska i jako Boski Nauczyciel, który przekazuje indoeuropejskim wojownikom Naukę Jogi, należącą do najstarszej warstwy cywilizacyjnej Indii, przechowaną przez mędrców znad Indusu. Podczas tego długiego procesu wymiany kulturowej między spadkobiercami cywilizacji harappejskiej, a nowymi przybyszami, Kriszna nie został jednak włączony do panteonu wedyjskiego, mimo że zdetronizował Indrę, ale jego kult był niezwykle żywy wśród ludów rolniczych. Paradoksalnie później niż Rama, siódmy awatara Wisznu, dopiero w pierwszych wiekach naszej ery stał się jedną z najważniejszych Boskich Postaci hinduskiej sanatany dharmy, według której pojawił się na ziemi jako ósmy awatara Wisznu, przynosząc na ziemię ideę miłości w znaczeniu ahimsy i bhakti, niekrzywdzenia i bezwarunkowego, całkowitego oddania się bogu. Rama i Kriszna pojawili się na ziemi wśród ludzi, zadbali o potrzebę kontaktu ludzi z boskością, stali się bliscy i dlatego są najbardziej z wszystkich boskich postaci wielbieni, kochani i adorowani.
[...]
Jako pasterz Kriszna pokonał Indrę, aryjskiego boga grzmotów i wojny, i na swoich ziemiach wokół góry Gowardhany namówił ludzi do oddawania czci krowom, nie poprzez rytuał, ale poprzez niezabijanie i pokorną miłość do wszelkiego stworzenia. Gdy Indra zobaczył, że wieśniacy przestali mu składać ofiary, zesłał ulewny deszcz. Ale Kriszna ochronił ludzi podnosząc na jednym palcu górę Gowardhanę, tak by mogli się pod nią schować.

Podczas drugiego dnia Diwali, świętuje się zwycięstwo Kriszny nad demonem Narakasurą, uwalniające świat od strachu. Demon zrzucił na wioskę w czasie monsunu wzburzone potoki wód i ludzie umierali ze strachu, obawiając się o swój dobytek, ale Kriszna uniósł wtedy małym palcem u ręki górę Gowardhanę i ludzie mogli się pod nią schronić (według innych opowieści, Indra sprowadził potoki deszczu na wioskę). Powodem do radości podczas święta Diwali jest zniszczenie sił zła i demonów zagrażających spokojowi człowieka.

Ta wersja kłóci się z obrazem Ramy-wojownika, opiekuna młodych kobiet. Uratował on przecież Ahalję, która została przez męża zamieniona w kamień, po tym jak Indra nawiedził ją w nocy i uwiódł. Rama dotknął stopami kamienia i przywrócił jej postać, a także pogodził z mężem, riszi Gautamą.

Bogowie Wisznu i Śiwa nie należeli do panteonu bóstw wedyjskich, pierwszy był zaledwie pomocnikiem Indry, a drugi odgrywał ogromną rolę, ale tylko w religijności „ludowej”. Wedy dają świadectwo idei religijnych elity, arystokracji i kapłanów, ale pomijają całkowicie warstwy tubylcze, ludowe, o religijności szamańskiej. Dopiero w VII wieku n.e. Wisznu i Śiwa weszli na trwałe w krąg całej religijności hindu.

Starszy brat Kriszny, wcielenie węża Śeszy, reprezentuje wieśniaków uprawiających ziemię, w opozycji do Kriszny, który reprezentuje nomadów, pasterzy krów. Przedstawia się go ubranego na biało lub niebiesko, z lemieszem lub młotem. Pod imieniem Balabhadry tworzy wraz z Kriszną i ich siostrą Subhadrą, Jagannathę, trimurti Najwyższej Mocy Boskiej czczoną w świątyni Jagannathy w Puri.

Siedziba Wisznu jest na wschodzie nad Zatoką Bengalską, w Puri. Zdaniem wielu hindusów jest to obecnie najważniejsza pielgrzymka hindu. Wisznu występuje tu pod imieniem Jagannatha, Pan Świata, a jego statuetka z czarnego drewna ma zawierać szczątki Kriszny. Jagannatha, siostra Subhadra i brat Balabhadra tworzą trimurti (podobnie jak Rama, Sita i Lakszmana). Najważniejszym świętem jest Rath Yatra, kiedy to na olbrzymich trzech rydwanach statuetki są na 7 dni przemieszczane do ogrodów, usytuowanych w odległości 1,5 km od świątyni Jagannatha. Rydwany są budowane co roku na nowo, gdyż po ceremonii trzeba je… spalić.

Ułożona dopiero w I — II wieku n.e. Harivamsa opowiada o dzieciństwie Kriszny. Ten obraz zdaje się być ważniejszy od obrazu Kriszny dorosłego. Przedstawia się go jako szczęśliwe boskie dziecię o błękitnej skórze, samotnie płynące na liściu po rzece. Inne sceny to kradzież mleka (masła) w domu Jaśody, walka z rakszasami, siedzący na huśtawce wśród kobiet.
[...]
Kriszna urodził się w więzieniu, a gdy ojciec wziął go na ręce bramy więzienia otworzyły się za sprawą Wisznu i Wasudewa wyniósł dziecko, przeszedł przez wzburzone wody Jamuny i oddał opiekunce, która go wykarmiła. Kriszna jako dziecko był bardzo niesforny, a jego psoty w formie przypowieści są opowiadane wszystkim indyjskim dzieciom. Jaśoda z mężem Nandą, który był pasterzem krów mieszkała w Gokuli, zakątku krów, i Kriszna korzystał z niczym nie skrępowanej swobody w lesie Vrindavan. Jednak Jaśoda miała z nim mnóstwo kłopotów, na przykład nie pozwoliła mu wypić mleka, gdyż odstawiła je na masło, a Kriszna potajemnie wypił jednym haustem całe mleko. Kiedy Jaśoda znalazła pustą konew, przywołała Krisznę i kazała mu otworzyć buzię. Jaśoda zobaczyła we wnętrzu Kriszny cały świat i zrozumiała, że jest on bogiem.

Na północy Indii poświęcone Krisznie, a na południu — bogu miłości Kamie. Kriszna żalił się, że skóra Radhy jest biała, a jego — ciemna, i Jaśoda poradziła mu, żeby posypał ją kolorowym proszkiem. Tak więc w tym dniu wszyscy świętujący obsypują się kolorowym proszkiem i tańczą z radości. Kolor czerwony oznacza nową krew płynącą w żyłach, przynoszącą życie i miłość. Krisznie składa się w ofierze prasad, dar z czerwonych kwiatów drzewa asioki, symbol miłości. Wieśniacy śpiewają rozpustne piosenki, a wieczorem palą ogniska i pieką placki.

W ikonografii i rzeźbie indyjskiej wszyscy bogowie i boginie przedstawiani są z dwoma parami rąk — jedna para skierowana jest do ludzi, co symbolicznie wskazuje, że żyją oni na ziemi, pośród ludzi. Druga para rąk wzniesiona jest ku górze, kierując człowieka na poziom ponadludzki. Boginie Kali i Durga przedstawiane są z czterema parami rąk, co wskazuje na ich silną energię siakti.

Wielu hindusów oddaje cześć wielu formom boskości, gdyż każda z nich jest objawieniem tylko jednego aspektu tej samej boskiej rzeczywistości. Umysł człowieka jest rozproszony, ulega wciąż nowym popędom i emocjom, nie potrafi wielbić tego, co boskie. Boskość, ta Jedność w Wielości, jest abstrakcją i trudno ją pojąć. Każdy wybiera więc dla siebie taki obraz boga, na jakim jego umysł potrafi się skupić. Osobista forma boskości to iszta dewata, i ta forma, żadna inna, jest obdarzona najwyższą mocą dla tego, kto ją wybrał. Na niej skupia się myśl abstrakcyjna, a forma ta jest tylko narzędziem umożliwiającym skupienie umysłu. To narzędzie jest niszczone, topione, rozbijane, palone, gdy wypełniło swą rolę (niszczenie posągów Durga, Kali, Ganeśi). Jakakolwiek wybrana droga prowadząca do realizacji wartości przedstawionych przez konkretną murti i uszczęśliwiająca jej wielbiciela, jest drogą religijną.
[...]
Parwati występuje pod liczbą Dwa w przeróżnych związkach, okazując za każdym razem inny aspekt siebie i oświetlając inny aspekt partnera — Śiwa-Parwati to czysta męskość-żeńskość, Parwati-Ganeśa to matka-syn, Parwati-Durga to przedstawienie różnej energii żeńskiej, podobnie w parach Parwati-Kali i Parwati-Ćamunda. Pod liczbą Trzy w pierwotnej Trimurti-Siakti, skąd rozchodzą się wszystkie energie dynamiczne: Saraswati-Lakszmi-Parwati i pod trojaką postacią czystej energii żeńskiej: Parwati-Kali-Durga.

Bogini Kali jest w Europie najbardziej znana ze wszystkich bogiń indyjskich, być może ze względu na swój „demoniczny”, obcy naszej kulturze obraz kobiecości (naszyjnik z czaszek wokół szyi, zwisający z ust czerwony język, przekrwione oczy, „deptanie” boga Śiwy). Jest najbardziej znana, bo „straszy”, zamiast koić jak Notre Dame, nasza Matka Boska. Była bodaj pierwszą boginią, z jaką Anglicy spotkali się w Indiach — w Kalkucie, jednym z niewielu miast oddanych jej kultowi.
[...]
Kali wydobyła się ze zmarszczonego gniewem czoła Durgi i pożarła na jej rozkaz resztki armii demonów, odcinając głowy Ciandy i Mundy; dlatego w niektórych regionach Indii południowych bogini Durga i sprzymierzona z nią bogini Kali, nazywane są Ćamundą.
[...]
Kali jest symbolem Boga w aspekcie wiecznej Matki Przyrody, bezlitosnej w swych prawach, to znaczy doskonale emocjonalnie obojętnej wobec ludzkiej psyche. Uosabia wieczny pierwiastek żeński w przyrodzie. Postać Kali pojawiła się w źródłach przedaryjskich i pochodzi z najstarszej warstwy wierzeń indyjskich, podobnie jak Durga, Śiwa czy Kriszna. W piśmiennictwie znana jest od około 400 r. p.n.e., symbolizując walkę wprost, uderzając w błyskawicznym ataku frontalnym, któremu nikt nie może się oprzeć. Jako najbardziej wojowniczy aspekt Durgi, pojawiła się, by unieszkodliwić męskie moce demoniczne i tchnąć nowy układ równowagi.
[...]
Jednak w Indiach wszystkie boginie są tylko jakimś aspektem jednej Devi, działającej w różny sposób zależnie od konkretnej sytuacji, i nawet Kali nie zawsze jest okrutna i mściwa, bywa też łaskawa.
[...]
Tradycyjnie przedstawia się ją jako czarną kobietę stojącą na postaci boga Śiwy, Nieskończonego. Kolor czarny oznacza absolutną pierwotność i tak jak wszystkie kolory znikają w czerni, tak wszystkie boskie imiona i formy rozmywają się w jednej postaci — Kali. Jest czystą naturą, prakriti, bez żadnych przymiotów. W swej pierwotnej, absolutnej nagości nie osłania jej żadna ozdoba, iluzja. Rodzi świat w akcie partenogenezy, gdyż nosi w sobie pierwiastek męski. Zmierzwione włosy tkają zasłonę iluzji, siatkę czaso-przestrzeni, która organizuje materię wydobywając ją z chaosu. Naszyjnik z ludzkich czaszek (głów) symbolizuje pięćdziesiąt liter sanskryckiego alfabetu, każda będąca zaczątkiem wiedzy i mądrości. U jej pasa zwisają ludzkie ręce — podstawowe narzędzie pracy oznaczające działanie karmy i ciężar nagromadzonych czynów. Troje oczu oznaczają przeszłość, teraźniejszość i przyszłość, a białe zęby — sattwę, świetlistość i lekkość umysłu, zaś zwisający czerwony język — radżas, energię sprawczą wyczerpującą się aż do inercji bezwładu, tamas. Kali ma najczęściej cztery ramiona, niekiedy tylko dwa, często sześć lub nawet osiem (jak Durga); w ręce lewej trzyma odciętą głowę, oznaczającą pokonanie zła uczynionego przez destrukcyjną siłę ego, w drugiej — naczynie z ogniem duchowym. Ręką prawą czyni gest uśmierzający strach, a w drugiej ręce — dzierży miecz przecinający więzy zniewolenia. Nie depcze leżącego Śiwy, lecz przywołuje go do istnienia i pobudza do życia.
[...]
Swoim wiernym wskazuje drogę pozbycia się iluzji świata i własnego istnienia. Tantryzm jest drogą dynamiczną, a przebudzenie energii siakti prowadzi do zharmonizowania różnic i paradoksów bytu, celem ostatecznym zaś jest pogodzenie najbardziej skrajnych aspektów egzystencji, od najciemniejszych do najjaśniejszych, od silnych do słabych aż do osiągnięcia jedności w różnorodności. Kult Kali to całkowicie oddanie siebie pod kuratelę boskiej matki, aż do zatracenia osoby, osobowości, własnego Ja i ostateczne stopienie się jaźni z archetypem. Poprzez mistyczny związek z boginią odnajduje się własne zagubione, prawdziwe Ja, które jest esencją świata. Ponieważ obrazuje najbardziej pierwotną siłę, sadhaka musi porzucić wszelkie rozważania intelektualne i oddać się całkowicie we władanie tej podświadomej siły i rozjaśnić, a następnie wprowadzić do podświadomości pokłady nieznanych, często niebezpiecznych dla niego samego i innych, części własnego Ja. Dopiero wtedy potrafi wraz z Kali odtańczyć taniec życia i wyśpiewać hymny pochwalne na jej cześć.
[...]
Niekiedy, jako dziewica i stworzycielka, przybiera kolor biały (sattwa), jako Matka żywicielka — kolor czerwony (radżas), a jako ta, do której wszystko zmierza, by ostatecznie zamrzeć — kolor czarny (tamas). Uosabia cykliczność stworzenia, otwarcia i zamknięcia, życia i śmierci. Jest tą, która życie daje i życie zabiera. Kali przebywa w miejscach kremacji — przyjmuje w swe ramiona każdą umarłą osobę. Jej dotyk — śmierć — wyzwala od ciężaru życia, uśmierza ból i cierpienie, koi niepokój, przemienia przynosząc spokój i wolność.
[...]
Kali to archetyp jogini i wszystkie teksty tantryczne opiewające kobietę-wyrzeczeńca, nagą w swej naturze, prakriti, wielbią poprzez jej postać nieograniczoną żeńskość, przypominającą, że czas i przestrzeń przynależą do materii, którą wcześniej czy później należy pokonać. Tak długo jak pozostajemy w niewoli siatki czasu i przestrzeni, tak długo nie uzyskamy wolności. Kali to moc działania iluzji czasu — pojąć to i przekroczyć czas, to uzyskać wolność.
[...]
Archetyp Kali, Wielkiej Matki, nie zawsze przybiera formę ikonograficzną, czasem przedstawia ją zwykły blok kamienia o obłym kształcie i w kolorze czarnym lub szczelina w czarnej skale przypominają obecność żeńskiej zasady świata. W Kaszmirze, bogini nosi imię Tripura lub Tripurasundari, w Nepalu — Tara.
[...]
Kult bogini Kali przetrwał w najsilniejszej formie w Bengalu, gdzie każda wioska ma swoją kalibari, przybytek bogini. Jej wielkim poddanym był Ramakrishna, mistyk bengalski z XIX wieku, który przywrócił w Indiach czysty kult tej bogini. Świątynia Dakshineswar w północnej Kalkucie stała się najważniejszym miejscem kultu. Anglicy kolonizujący w tym czasie Kalkutę myśleli, iż owa intensywność oddawania kultu bogini jest typowa dla całych Indii — miasto było zbudowane na ziemi Kali (Kali-kshetra), nad brzegiem Gangi i nazywało się Kalighat. Ale to Ramakrishna i jego uczeń Wiwekananda przyciągnęli żarem oddania innych mieszkańców nowego miasta. W walce o niepodległość Indii, Kali zyskała nową symbolikę — jako personifikacja Bengalu pomogła wystąpić w ataku frontalnym przeciw Anglikom, a walka ta rozpoczęła się właśnie w Kalkucie.
[...]
Wiwekananda przepowiedział, że Matka powróci do świadomości ludzi na całym świecie po tym, jak została przez religie patriarchalne zmuszona do zejścia w podświadomość. Dzięki tym dwóm osobom, mistyka i myśliciela, kult Kali nabrał w Indiach nowej wartości i nowej mocy, lecz szersze spectrum boskości żeńskiej przejawia jednak Durga.

Posąg boga czy obraz, któremu podczas święta oddaje się kult, jest rozbijany, topiony, niszczony, by ukazać efemeryczność danej formy. Podobnie, potężne rzeźby Durgi czy Kali są niszczone w ostatnim dniu ich święta, a rydwany ze świątyni Jagannath w Puri są corocznie palone. Kiedy forma odegrała swą rolę, należy ją zniszczyć. Forma boga jest tymczasowa i nie posiada mocy, jest tylko narzędziem pozwalającym utworzyć trwały obraz mentalny.

Żaden hindus, mieszkający w Indiach lub poza Indiami, nie jest „wyznawcą” hinduizmu, gdyż jest to nazwa zbiorcza obejmująca wszystkie występujące na subkontynencie i w regionach zamieszkałych przez hindusów, formacje i odłamy religijne. Nie można być „wyznawcą” zbioru różnorodnych i sprzecznych elementów. Żaden więc hindus nie może być jednocześnie żarliwym sługą Śiwy, Ramy, Kriszny (religia bhakti), bogini Kali (tantryzm), rzeki Gangi (religia Kumbha Mela) i pozostałych, których jest mnogość. Każdy hindus dokładnie określa swoją religię.
[...]
Hindu jest w swej istocie zbiorem sekt, herezji, odłamów, stowarzyszeń, szkół, doktryn i prądów, które w dodatku zmieniały się i kształtowały w procesie historycznym. Sekta jest w Indiach, by tak rzec, podstawową jednostką religijnej organizacji. Pojęcie to nie ma znaczenia pejoratywnego. Tak jak greckie słowo hairesis, herezja, oznaczało autonomiczną szkołę myśli filozoficznej, tak pochodzące z łaciny słowo sekta, określa w ścisłym znaczeniu kierunek, szkołę myślenia, pewien sposób życia. Religie hindu nie stworzyły jednego kościoła, jednej doktryny, jednego dogmatu, ani jednej ortodoksji ustalonej przez taką czy inną zwierzchność. Każda religia hindu jest osobną drogą i przedstawia różną wizję świata, człowieka i boga — joga, tantryzm, religia bhakti, śiwaizm, wisznuizm, religia rzeki Gangi, religie bogiń: Durgi, Kali, Lakszmi, joga integralna, joga klasyczna, nie mówiąc o religiach sikhów, buddystów i dżinistów, które wyrosły z pnia hindu. Indywidualni jogini, nagowie, sannjasini, sadhu, babowie i guru prezentują własne rozumienie świata i człowieka, tworząc rozmaite szkoły i sekty.

Trudno więc arbitralnie ustalić, czy dane miejsce jest bardziej czy mniej święte. Każdy hindus kieruje się własnym odczuciem świętości i odbywa pielgrzymki zgodnie z mapą własnej religii — wielbiciel Kriszny wybierze się do Mathury, a nie do Waranasi, a miłośnik bogini Kali uda się do Kalkuty, a nie do Rameswaram.
[...]
Gangotri na wysokości 3140 m. w Himalajach, uważa się za jej początek. W Haridwar wypływa na Nizinę Hindustańską. W Prayag, „miejscu ofiary” (dziś miasto Allahabad), sam Brahma złożył ofiarę rzece, a najświętszym miejscem jest sangam, gdzie wpada rzeka Jamuna i dołącza do dwóch sióstr mityczna rzeka Saraswati. Inne miejsce sacrum to Waranasi (Kaśi) — miasto Śiwy, a najbardziej święty ghat to Manikarnikaghat. I wreszcie Kalkuta ze słynną świątynią poświęconą bogini Kali. Na całej długości rzeki, we wszystkich skupiskach miejskich i wiejskich, wykonane ręką ludzką w niepamiętnych czasach ghaty ułatwiają pielgrzymom zejście aż do samej rzeki, pozwalają uzyskać szczególny kontakt z boskością. Kąpiel rytualna, składanie darów, prasad, puszczanie na wodę lampek oliwnych rozświetlających taflę wody podczas wieczornej pudży i wreszcie stosy kremacyjne płonące na stopniach nad samą wodą — wszystkie rytualne czynności dokonywane się w obliczu rzeki.
[...]
Kalighat w Kalkucie — świątynia poświęcona bogini Kali, wzniesiona w miejscu, gdzie według mitu spadł palec Sati, ukochanej żony Śiwy, poćwiartowanej przez bogów. Święta Kali-pudża i Durga-pudża ściągają niezliczoną ilość pielgrzymów. Jest to jedno z nielicznych już w Indiach miejsc, gdzie wciąż składa się krwawe ofiary ze zwierząt (kogutów i kozłów).

Jego pierwszą siakti była Sati, córka Dakszy. Oboje podstępem uzyskali zgodę na boskie małżeństwo. Ale ojcu nie spodobał się asceta posypany popiołem i ignorował on Śiwę, między innymi nie zaprosił go na wielki rytuał świętej ofiary. Zrozpaczona Sati rzuciła się w ogień. Śiwa stworzył wtedy ze swej wściekłości Kali i Bhairawę, wyciągnął z ognia ciało Sati i obnosił je po świecie. Żeby mu ulżyć, Brahma odcinał po kawałku części ciała, aż się rozpadło. Wtedy Śiwa osiadł w Himalajach i pogrążył się w medytacji.
[...]
W swym groźnym aspekcie, Śiwa korzysta z mocy Kali, Durgi i Ćamundy.
[...]
Gdy Śiwa chce okazać najbardziej niszczycielski aspekt i moc totalnej destrukcji, wtedy korzysta z siakti pod postacią Kali, bez niej — trwa w bezruchu. W obrazach ikonograficznych, Śiwa leży bez ruchu, a Kali go depcze.
[...]
Kali jest osobną, potężną, całkowicie wyodrębnioną mocą, działającą z zamysłu Śiwy. Za każdym razem, gdy Śiwa musi użyć mocy destrukcyjnej, używa mocy żeńskiej pod postacią Kali. Żadna z jego siakti nie jest zresztą ani „towarzyszką”, ani „żoną” Śiwy, lecz jego immanentną połową w każdym objawiającym się aspekcie. Kobiecość jako cecha dąży do zjednoczenia, do utworzenia z dualizmu pełni jedności, podczas gdy męskość rozdziela, dzieli na dwa.
[...]
Lecz ma się nieodparte wrażenie, iż jej wizerunek nie przysłonił potężnych żeńskich siakti, Kali, Durgi i Ćamundy, które w związku z Śiwą grają zawsze role pierwszoplanowe, ale pozostają z nim wyraźnie zaprzyjaźnione, podczas gdy Parwati jest „grzeczną dziewczynką”, z którą Śiwa ma tylko mnóstwo kłopotów.

Durga występuje pod dziewięcioma formami — Durga, Parwati, Kali-Rudra, Gayatri, Baishanavi, Sitala, Bhairavi, Gouri i Ratri. Do dziś obchodzone jest trwające dziesięć dni święto Daśera, dziewięciu matek, pod którymi może pojawić się Durga.

Dziesiątą awatarą, która ma pojawić się w przyszłości, będzie Kalki (Kalkin, Kaliki) — rycerz w turbanie, na białym koniu, z podniesionym do uderzenia mieczem. Dopiero on ma zniszczyć całe zło epoki Kali Yuga.

Na północy Indii poświęcone Krisznie, a na południu — bogu miłości Kamie. Kriszna żalił się, że skóra Radhy jest biała, a jego — ciemna, i Jaśoda poradziła mu, żeby posypał ją kolorowym proszkiem. Tak więc w tym dniu wszyscy świętujący obsypują się kolorowym proszkiem i tańczą z radości. Kolor czerwony oznacza nową krew płynącą w żyłach, przynoszącą życie i miłość. Krisznie składa się w ofierze prasad, dar z czerwonych kwiatów drzewa asioki, symbol miłości. Wieśniacy śpiewają rozpustne piosenki, a wieczorem palą ogniska i pieką placki.

Kamsa, król Mathury uwielbia swoją siostrę Dewaki i nie zgadza się na ślub z księciem Wasudewą. Jednak musi wydać siostrę za mąż, ale kiedy odwozi siostrę na uroczystość zaślubin otrzymuje przepowiednię, że jej ósme dziecko doprowadzi go do upadku. Wściekły, wyciąga Dewaki za włosy i wyrzuca z rydwanu. Łagodny Wasudewa obiecuje, że odda Kamsie wszystkie ich dzieci. Oddali sześć, ale siódme, Balarama, zostaje w tajemnicy ukryty u niańki. Gdy Kamsa dowiaduje się o tym, wtrąca brzemienną Dewaki do więzienia.
[...]
Kamsa wysyłał rakszasy, karły i demony, złośliwe i złe duchy pod różnymi postaciami, by zabiły Krisznę. Putanę o piersiach pełnych zatrutego mleka, ale Kriszna wyssał z niej życie; trąbę powietrzną, która uniosła dziecko w powietrze, ale Kriszna rozbił tę rakszasę o skałę; gigantycznego kruka mającego go połknąć, ale Kriszna stał się tak gorący, że ptak musiał go wypuścić. W rzece Jamunie żył wąż zwany Kalija, który nie pozwalał kobietom czerpać wody, więc Kriszna zanurkował, wydobył potwora i stanąwszy na nim zmiażdżył go swym ciężarem, gdyż waga Kriszny to cały ciężar świata.
[...]
Innym razem, gdy był już młodzieńcem, biegł przez las, a gdy kolejny rakszasa spowodował pożar, Kriszna połknął cały ogień, ocalając ludzi. Pokłonił się Agni, bogu ognia, od którego otrzymał czakrę, dysk tworzący nowe kosmiczne światy. Zniszczył ostatecznie Kamsę i usadowił w Mathurze prawowitego władcę, Urgasena.

Ganeśa umówił się z bratem Karttikeją, że ten, kto pierwszy obieży świat dookoła, ten weźmie za żony Siddhi, osiągnięcie i Buddhi, inteligencję (gdzie indziej Riddhi, bogactwo). Podczas gdy Karttikeja ruszył w świat, Ganeśa usiadł sobie spokojnie pod drzewem i czekał. Gdy brat powrócił, opisał mu wszystkie miejsca, w których nie był, ale które świetnie znał z książek, posiadł bowiem całą wiedzę encyklopedyczną.
[...]
Karttikeja (Skanda) przedstawia wojowniczy aspekt syna Śiwy, jest bóstwem wojny i planety Mars.

Boginie odgrywają na równi z bogami dramaty małych, ludzkich rzeczywistości i uprawiają odwieczną grę pozorów, lilę. Radha towarzyszy Krisznie w zabawie, lila, tworzenia świata, ale nie jest jego „małżonką”, lecz wieczną kochanką, a gdy obejmują się i namiętnie kochają, świat przestaje zamierać, budzi się do istnienia. O jej miłosnej przygodzie z Kriszną wyznawcy śpiewają pieśni i recytują poematy. Nie ma tu miejsca na akt płodzenia-rodzenia-macierzyństwa, przejawia się tu jedynie erotyczna gra przeciwstawnych biegunów. Sita, towarzyszka Ramy, wzór indyjskiej kobiety, czysta, wierna, podąża za swym mężem wszędzie, będąc mu bardziej siostrą niż żoną.

Ludziom potrzebne są zasady szczegółowe, modele (pattern) do działania na co dzień oraz pomoc i wsparcie. Niektórzy bogowie są więc herosami życia codziennego, jak Kriszna i Rama, inni czuwają nad relacją do zwierząt, jak Ganeśa i Hanuman. Rama jest modelem dla władców sprawiedliwych i stoi na straży dharmy. Lakszmi czuwa nad finansowym dobrem człowieka, Saraswati nad jego rozwojem poprzez nauką i zdobywanie umiejętności artystycznych. W różnych epokach bogowie przyjmowali na siebie różne funkcje, dziś notuje się, na przykład, wielkie odrodzenie popularności Hanumana, opiekuna drzew i przyrody.
[...]
Radha występuje tylko pod liczbą Dwa: Radha-Lakszmi i Radha-Kriszna.
[...]
Kriszna w aspekcie Gowindy-pasterza, jest jedynym Objawieniem Boskiego pod liczbą Mnogości: w obrazie Kriszna-Gopi. Obraz Kriszna-Radha i obraz Kriszna-gopi mają różną zawartość semantyczną.
[...]
Bhagawan, ten, który jest błogosławiony, posiadający sześć bogactw (bhaga) — aiśwara-wspaniałość, dharma-doskonałość, jaśa-chwała, śri-piękno, dżniana-poznanie, wairadżja-nieprzywiązywanie się do rzeczy. Tym przymiotnikiem określa się najczęściej Wisznu i Krisznę, ale nie tylko.
[...]
Tłumaczenie powyższych terminów polskim słowem Pan w odniesieniu do hinduskich bogów (Pan Kriszna) jest dużym błędem, gdyż w żadnym sensie nie oddaje ono istoty owych boskości. Słowo to pochodzi od czasownika „panować” i rzeczywiście bogowie „panują” nad jakąś sferą świata, ale chodzi o to, że dziś w polszczyźnie słowo pan funkcjonuje już tylko jako forma grzecznościowa w kontaktach międzyludzkich i jest formą całkowicie pustą, wypraną z jakiegokolwiek znaczenia. Epitety, jakimi posługują się hindusi noszą w sobie głębokie znaczenie.

Kali jest symbolem Boga w aspekcie wiecznej Matki Przyrody, bezlitosnej w swych prawach, to znaczy doskonale emocjonalnie obojętnej wobec ludzkiej psyche. Uosabia wieczny pierwiastek żeński w przyrodzie. Postać Kali pojawiła się w źródłach przedaryjskich i pochodzi z najstarszej warstwy wierzeń indyjskich, podobnie jak Durga, Śiwa czy Kriszna. W piśmiennictwie znana jest od około 400 r. p.n.e., symbolizując walkę wprost, uderzając w błyskawicznym ataku frontalnym, któremu nikt nie może się oprzeć. Jako najbardziej wojowniczy aspekt Durgi, pojawiła się, by unieszkodliwić męskie moce demoniczne i tchnąć nowy układ równowagi.

Jego wizerunek widniał na fladze rydwanu Kriszny i Ardżuny gotujących się do wojny, gdyż gwarantuje zwycięstwo. Dziś jest patronem wszystkich sportowców.

Żaden hindus, mieszkający w Indiach lub poza Indiami, nie jest „wyznawcą” hinduizmu, gdyż jest to nazwa zbiorcza obejmująca wszystkie występujące na subkontynencie i w regionach zamieszkałych przez hindusów, formacje i odłamy religijne. Nie można być „wyznawcą” zbioru różnorodnych i sprzecznych elementów. Żaden więc hindus nie może być jednocześnie żarliwym sługą Śiwy, Ramy, Kriszny (religia bhakti), bogini Kali (tantryzm), rzeki Gangi (religia Kumbha Mela) i pozostałych, których jest mnogość. Każdy hindus dokładnie określa swoją religię.
[...]
Wedy nie są, jak sądzą niektórzy, pismem świętym religii hindu, określającymi kanon lub dogmat obowiązujący wszystkich hindusów. Religia hindu nie jest religią księgi. Arjowie, Wedy i sanskryt to przybysze z zewnątrz. Do dziś przetrwały w nieskazitelnej formie niektóre religie wcześniejsze (w większości kobiece), a inne choć uległy ogromnym przekształceniom, to ukazują substrat przedaryjski (śiwaizm, tantryzm, siaktyzm). Wedy pozostają najważniejszym tekstem świętym dla braminów, którzy stanowią najwyżej 6% społeczeństwa. Dla miłośników Kriszny tekstem świętym jest Bhagawadgita. Dla podążających za przykładem Ramy najważniejszym tekstem, nie uważanym za święty, jest Ramajana. Kto wybrał na iszta dewatę współczesnego mędrca i guru, na przykład Sai Babę, ten będzie jego teksty uważał za święte.

Indus, Induska — obywatel Indii (zamiast starej nazwy Hindus, Hinduska). Indusem jest każdy mieszkaniec Indii, niezależnie od wyznawanej religii; muzułmanie, dżinistów, jogini, sannjasini, sadhu, buddyści, śiwaici, chrześcijanie, tantryści, wisznuici, sikhowie, wyznawcy Kriszny — to Indusi.

W Bhagawadgicie, Kriszna sam wyjaśnia Ardżunie rację swego pojawienia się na ziemi: Ilekroć wyczerpuje się prawo, Bharato, a krzewi się bezprawie, tylekroć zsyłam sam siebie. Objawiam się w każdej erze ludzkości, ku pomocy dobrym, występnym na zgubę, i dla odnowienia prawa.
[...]
(Bhagawadgita, IV, 8, tłum. Joanna Sachse,Biblioteka Narodowa — Ossolineum, 1988)
[...]
W Rigwedzie jest wzmianka o tym jak Indra, bóg wojny zwyciężył 50 000 krisznów, którzy byli asiurami. Być może chodzi o pierwsze zwycięstwa Indoeuropejczyków odniesione nad autochtonami o ciemnej karnacji skóry, a Kriszna mógł być albo ich wodzem albo bóstwem (asiurowie są zazwyczaj bogami ludów podbitych). Lud ten, osiadły na terenie Gudżaratu, pomagał Bharatom przy odzyskiwaniu terytoriów utraconych w okresie pojawienia się drugiej fali ludów indoeuropejskich. Kriszna został niewątpliwie zaakceptowany przez społeczeństwo wedyjskie dzięki szlachetności postępowania (arya) i okazał się niezbędny dla procesu integracji.
[...]
Na jego przedaryjskie pochodzenie, oprócz koloru skóry, wskazuje wierność Śiwie i kult lingamu. W Bhagawadgicie objawia się jako Najwyższa Moc Boska i jako Boski Nauczyciel, który przekazuje indoeuropejskim wojownikom Naukę Jogi, należącą do najstarszej warstwy cywilizacyjnej Indii, przechowaną przez mędrców znad Indusu. Podczas tego długiego procesu wymiany kulturowej między spadkobiercami cywilizacji harappejskiej, a nowymi przybyszami, Kriszna nie został jednak włączony do panteonu wedyjskiego, mimo że zdetronizował Indrę, ale jego kult był niezwykle żywy wśród ludów rolniczych. Paradoksalnie później niż Rama, siódmy awatara Wisznu, dopiero w pierwszych wiekach naszej ery stał się jedną z najważniejszych Boskich Postaci hinduskiej sanatany dharmy, według której pojawił się na ziemi jako ósmy awatara Wisznu, przynosząc na ziemię ideę miłości w znaczeniu ahimsy i bhakti, niekrzywdzenia i bezwarunkowego, całkowitego oddania się bogu. Rama i Kriszna pojawili się na ziemi wśród ludzi, zadbali o potrzebę kontaktu ludzi z boskością, stali się bliscy i dlatego są najbardziej z wszystkich boskich postaci wielbieni, kochani i adorowani.
[...]
Murti Kriszny, jego postać, jest też jedną z najbardziej skomplikowanych, ukazuje wielość aspektów niekiedy wewnętrznie sprzecznych (wojownik nawołujący do zniszczenia/radosne niewinne dziecko) odbiegając zarówno od nieskomplikowanej postaci Wisznu, którego jest awatarem jak i od spójnej i jednoznacznej postaci Ramy. W różnych regionach Indii przybiera różne twarze, jest wielbiony pod wieloma imionami i sławiony w mitach o różnej treści. Niewątpliwie jest w Indiach jedną z największych mocy boskich, ukazując się wielbicielom pod taką formą, jaką oni sami sobie wybiorą i jakiej oczekują. I dla nich jest wtedy Najwyższym Objawieniem, Jedyną Boską Rzeczywistością, Potęgą Świata — Iśwarą.
[...]
Tak naprawdę, dla dobra wszystkich istot, Kriszna nieustannie rodzi się gdzieś, by żyć wśród ludzi jak jeden z nich.
[...]
W nurcie bhakti, który po raz pierwszy pojawił się w Indiach już około III wieku p.n.e. i zyskał ogromną popularność, Kriszna jest wobec ascetów i mędrców przeciwstawnym archetypem duchowości. Ascetyczne nurty szkół buddyjskich i dżinijskich były dostępne tylko dla nielicznych, podczas gdy doktryna bhakti, oparta o prostą pobożność, bez skomplikowanych rytuałów, była radosnym uwolnieniem się duszy i jej wzlotu ku boskości. Pozwoliła wreszcie rozwijać wewnętrzną duchowość kobietom, a także wielbicielom z niższych stanów społecznych, gdyż wobec bóstwa wszyscy byli równi. Miłość Radhy do Kriszny została wzbogacona o wymiar metafizyczny. Radha to dusza bhakty dążąca do zespolenia z Brahmanem-Kriszną i nie zaznająca spokoju zanim się z Nim nie połączy.
[...]
Najważniejsze aspekty, wokół których rozwijały się i rozwijają rozmaite formy obrzędowości i duchowości, a także kanwy opowieści mitologicznych to: Kriszna-dziecko, Kriszna-pasterz-kochanek, Kriszna-mistyk, Kriszna-wojownik.
[...]
Ułożona dopiero w I — II wieku n.e. Harivamsa opowiada o dzieciństwie Kriszny. Ten obraz zdaje się być ważniejszy od obrazu Kriszny dorosłego. Przedstawia się go jako szczęśliwe boskie dziecię o błękitnej skórze, samotnie płynące na liściu po rzece. Inne sceny to kradzież mleka (masła) w domu Jaśody, walka z rakszasami, siedzący na huśtawce wśród kobiet.
[...]
Kriszna urodził się w więzieniu, a gdy ojciec wziął go na ręce bramy więzienia otworzyły się za sprawą Wisznu i Wasudewa wyniósł dziecko, przeszedł przez wzburzone wody Jamuny i oddał opiekunce, która go wykarmiła. Kriszna jako dziecko był bardzo niesforny, a jego psoty w formie przypowieści są opowiadane wszystkim indyjskim dzieciom. Jaśoda z mężem Nandą, który był pasterzem krów mieszkała w Gokuli, zakątku krów, i Kriszna korzystał z niczym nie skrępowanej swobody w lesie Vrindavan. Jednak Jaśoda miała z nim mnóstwo kłopotów, na przykład nie pozwoliła mu wypić mleka, gdyż odstawiła je na masło, a Kriszna potajemnie wypił jednym haustem całe mleko. Kiedy Jaśoda znalazła pustą konew, przywołała Krisznę i kazała mu otworzyć buzię. Jaśoda zobaczyła we wnętrzu Kriszny cały świat i zrozumiała, że jest on bogiem.
[...]
Kamsa wysyłał rakszasy, karły i demony, złośliwe i złe duchy pod różnymi postaciami, by zabiły Krisznę. Putanę o piersiach pełnych zatrutego mleka, ale Kriszna wyssał z niej życie; trąbę powietrzną, która uniosła dziecko w powietrze, ale Kriszna rozbił tę rakszasę o skałę; gigantycznego kruka mającego go połknąć, ale Kriszna stał się tak gorący, że ptak musiał go wypuścić. W rzece Jamunie żył wąż zwany Kalija, który nie pozwalał kobietom czerpać wody, więc Kriszna zanurkował, wydobył potwora i stanąwszy na nim zmiażdżył go swym ciężarem, gdyż waga Kriszny to cały ciężar świata.
[...]
Innym razem, gdy był już młodzieńcem, biegł przez las, a gdy kolejny rakszasa spowodował pożar, Kriszna połknął cały ogień, ocalając ludzi. Pokłonił się Agni, bogu ognia, od którego otrzymał czakrę, dysk tworzący nowe kosmiczne światy. Zniszczył ostatecznie Kamsę i usadowił w Mathurze prawowitego władcę, Urgasena.
[...]
Kriszna był pasterzem białych krów o okolonych czarną obwódką oczach w kształcie migdałów, był dla nich dobry i umilał im czas grając na flecie. Obrazy Kriszny przedstawiają go jako samotnego pięknego pasterza-tancerza grającego na flecie i stojącego obok białej krowy. Ma charakterystycznie założoną prawą nogę za lewą kostkę.
[...]
Jako pasterz Kriszna pokonał Indrę, aryjskiego boga grzmotów i wojny, i na swoich ziemiach wokół góry Gowardhany namówił ludzi do oddawania czci krowom, nie poprzez rytuał, ale poprzez niezabijanie i pokorną miłość do wszelkiego stworzenia. Gdy Indra zobaczył, że wieśniacy przestali mu składać ofiary, zesłał ulewny deszcz. Ale Kriszna ochronił ludzi podnosząc na jednym palcu górę Gowardhanę, tak by mogli się pod nią schować.
[...]
W lesie Vrindavan, gdzie rosły jego ukochane drzewa tulsi, skrywały się w ich cieniu piękne pastereczki. To tutaj tańczył z gopi szalony taniec lila rasa (igraszki uniesienia). Wirował w zaczarowanej rasa mandala (okręgu uniesienia) razem z 999 gopi, grając na flecie, a każda uważała, że tańczy tylko z nią. Wabił je tą grą, a one traciły głowę, wielbiły go nad życie i oddały by mu wszystkie kosztowności, byle tylko upajać się jego czarowną postacią. Gopi pytały umiłowanego Krisznę, co mają mu ofiarować, żeby tylko mogły spotkać go w przyszłym życiu, ale on nie chciał za żadne skarby wiązać się na przyszłość. Cieszył się, gdy przynosiły mu listki z drzewa tulsi i odrobinę wody. Gdy gopi zażywały kąpieli w rzece, Kriszna zabierał im spódnice i rozwieszał na rozłożystym drzewie pippal. Podziwiał ich wodne igraszki siedząc na drzewie, grą na flecie przyciągał je do siebie, ale spódnice oddawał wtedy, gdy go wdzięcznie poprosiły. Przeżył wiele miłosnych przygód. Zwłaszcza w nocy, kiedy kobiety odchodziły od mężów, rozczarowane i wciąż pragnące złudnej miłości, a w spotkaniu z Kriszną doznawały upojenia i odchodziły od zmysłów.
[...]
W lesie Vrindavan Kriszna spotkał Radhę, żonę innego pasterza, gopi może nie najbardziej ponętną, ale najbardziej mu oddaną, która porzuciła cały świat, by oddać się niestawiającej żadnych warunków miłości do Kriszny.
[...]
Drzewko tulsi rośnie przy każdej świątyni poświęconej Krisznie, a wielbiciele przynoszą mu w darze listki, które opadły danego dnia.
[...]
Rośnie także w doniczce przed każdym domem wielbicieli Kriszny i Wisznu.
[...]
Radha jest w swej miłości bezgranicznie oddana i cierpliwa. Uczy cierpliwości i przetrwania czasu rozdzielenia, który dla niektórych jest czasem katuszy i cierpienia. Radha czeka na spełnienie swej miłości z Kriszną zastygając w niemym do niego zachwycie, ale to pragnienie, łkanie ukryte na dnie duszy, nie wydobędzie żadnej skargi. On zapomina, tańczy z innymi, nie przychodzi, odwleka spotkanie, uwodzi każdą kobietę, a ona jest samym oddaniem i cierpliwym trwaniem w ciszy oczekiwania.
[...]
Jednak gdy przychodzi, dusze się splatają i czas jest wypełniony wiecznością. Siadając razem na huśtawce i kołysząc się w rytm połączonych ciał, odczuwają pełnię rozkoszy. Kriszna kradnie jej spinkę do włosów i zatapia się w jej rozpuszczonych, pachnących od słońca włosach. W zapamiętaniu miłosnego uścisku wiruje cały świat, aż do utraty tchu. Nie ma Radhy, ani Kriszny, tylko miliony pragnących kobiet i mężczyzn. Spełnienie jedności w boskim porządku przeznaczenia. Wreszcie Kriszna czesze i splata warkocze, zamyka spinkę. Odchodzi, a Radha czeka z pamięcią upojenia. To jej uwielbienie czyni z Kriszny boga.
[...]
Wraz z pastereczką Radhą są archetypem kochanków, pary frywolnej, gdzie nie intelekt a erotyzm odgrywa najważniejszą rolę, a miłość nie jest uwarunkowana ziemskimi ograniczeniami. Kolorowe obrazki Kriszny i Radhy dawane są w prezencie młodym parom małżeńskim.
[...]
W różnych odmianach ruchu bhakti, para Kriszna i Radha utożsamiają mistyczny związek dwojga połączonych dusz.
[...]
Wszyscy wielcy poeci Indii układali pieśni o tęsknej miłości Radhy do Kriszny, także Rabindranath Tagore. Ale najpiękniejsza powstała w XII wieku w Bengalu — Gitagowinda czyli Pieśń o Krisznie Pasterzu Dżajadewy.
[...]
Pieśń o Krisznie PasterzuKriszna opuścił brzegi Jamuny, Vrindavan i Mathurę i jako dorosły mężczyzna udał się ze swym klanem Jadawów do Gudżaratu, gdzie zbudował miasto Dwarkę i zamieszkał z żoną Rukmini. Zaprzyjaźnił się z braćmi Pandawami, ale najbardziej z Ardżuną i jej oddał za żonę swoją siostrę Subhadrę. Chciał pomóc Pandawom w wojnie z Kaurawami i przyjął funkcję woźnicy rydwanu Ardżuny. W przeddzień kataklizmu wojny otrzymał od Wisznu Najwyższą Moc Boskiej Energii i przekazał Wiedzę, objawienie nowego pojęcia Dharmy i trzech sposobów ujarzmienia namiętności, Jogę czynu, poznania i miłości.
[...]
Powrócił z bratobójczej wojny do Dwarki, gdzie próbował odmienić los Jadawów, których przeznaczenie, czyli wcześniej nagromadzona karma popchnęła do samounicestwienia i wzajemnego mordowania. Kiedy jego brat udał się na medytację nad brzeg morza, Kriszna poszedł za nim i zobaczył jak wąż Śesza Ananta wydobył się z ust Balaramy i zniknął w oceanie. Sam wtedy poszedł do lasu i pogrążył w medytacji. Został niechcąco ugodzony strzałą w piętę przez myśliwego, który uganiał się za danielem. Pięta była jedynym miejscem pozbawionym nieśmiertelności. Ponieważ przy życiu nie ostał się ani jeden z Jadawów, nikt nie zadbał o kremację ciała. Siedem dni po odejściu Kriszny, miasto Dwarka zostało pochłonięte przez morze.
[...]
Starszy brat Kriszny, wcielenie węża Śeszy, reprezentuje wieśniaków uprawiających ziemię, w opozycji do Kriszny, który reprezentuje nomadów, pasterzy krów. Przedstawia się go ubranego na biało lub niebiesko, z lemieszem lub młotem. Pod imieniem Balabhadry tworzy wraz z Kriszną i ich siostrą Subhadrą, Jagannathę, trimurti Najwyższej Mocy Boskiej czczoną w świątyni Jagannathy w Puri.
[...]
Dżanamastami — święto urodzin Kriszny na przełomie sierpnia/września wymaga przestrzegania 24-godzinnego postu aż do północy, kiedy przyszedł na świat. Statuetki boga są oblewane mlekiem, a jego imię powtórzone 108 razy. Zespoły taneczne pokazują epizody z jego życia, głównie rasa mandalę.

Kolejnym rytuałem jest zawarcie symbolicznego związku małżeńskiego z bogiem Kriszną, gdyż to on jest wzorem idealnego małżonka. W tym starożytnym rytuale zawarta jest troska o los dziewczyny i zapewnienie jej „towarzysza” życia. Gdy kobiecie jest w małżeństwie źle, gdy mąż nie spełnia oczekiwań, kobieta zawsze może „pożalić” się Krisznie. Mąż nie uzurpuje sobie prawa do „bycia pierwszym”.

Trudno więc arbitralnie ustalić, czy dane miejsce jest bardziej czy mniej święte. Każdy hindus kieruje się własnym odczuciem świętości i odbywa pielgrzymki zgodnie z mapą własnej religii — wielbiciel Kriszny wybierze się do Mathury, a nie do Waranasi, a miłośnik bogini Kali uda się do Kalkuty, a nie do Rameswaram.
[...]
Saptasindhawa, siedem świętych rzek hindu: to opiewana w Wedach, dziś już nieistniejąca Saraswati oraz Indus, w dorzeczu których rozwijała się starożytna cywilizacja harappejska. Indus (3180 km), dawniej Sindh, tworzący ze swymi dopływami krainę Pendżabu, Pięciorzecza, dał nazwę całemu subkontynentowi, ma swe źródła w Himalajach i uchodzi do Morza Arabskiego. Ganga (2700 km) i jej dopływ Jamuna (1370 km) tworzą historyczną krainę Doabu, Dwurzecza, kolebkę cywilizacji indyjskiej; obie wypływają z Himalajów; Ganga nawadnia Nizinę Hindustańską i uchodzi do Zatoki Bengalskiej. Godawari (1448) płynie w poprzek Indii, w kierunku południowo-wschodnim, uchodzi do Zatoki Bengalskiej, tworząc wspólną deltę z rzeką Kriszną. Narmada (1289 km) płynie ze wschodu na zachód przecinając subkontynent na pół i oddzielając Dekan od Niziny Hindustańskiej, uchodzi do Morza Arabskiego. Rzeka Kaweri (800 km), utożsamiana z Lopamudrą, córką Brahmy, płynie przez Karnatakę i Tamil Nadu, gdzie już od III wieku p.n.e. nawadniała pola pierwszych w tym regionie kultur rolniczych; była rzeką-żywicielką kraju Czolów.
[...]
Siedziba Wisznu jest na wschodzie nad Zatoką Bengalską, w Puri. Zdaniem wielu hindusów jest to obecnie najważniejsza pielgrzymka hindu. Wisznu występuje tu pod imieniem Jagannatha, Pan Świata, a jego statuetka z czarnego drewna ma zawierać szczątki Kriszny. Jagannatha, siostra Subhadra i brat Balabhadra tworzą trimurti (podobnie jak Rama, Sita i Lakszmana). Najważniejszym świętem jest Rath Yatra, kiedy to na olbrzymich trzech rydwanach statuetki są na 7 dni przemieszczane do ogrodów, usytuowanych w odległości 1,5 km od świątyni Jagannatha. Rydwany są budowane co roku na nowo, gdyż po ceremonii trzeba je… spalić.
[...]
W dzisiejszych czasach, kiedy większość świątyń znajduje się pod opieką rządów stanowych, także rząd zajmuje się organizacją świąt. Tutaj administracja lokalna określa ilość drzew przeznaczonych na wyrąb, dogląda rzemieślników, z tych samych od wieków dżati, zajmujących się budową rydwanów, trzyma nadzór nad policją i wojskiem, którzy zapewniają bezpieczeństwo. Tłum podczas święta bywa nieobliczalny. Dawniej, potężnych rozmiarów rydwany (14 m wysokie i 10 m szerokie na 16 kołach o średnicy 2 m każde), były powoli przeciągane przez braminów i pudżarinów ze świątyni do ogrodów, a oszalały z radości tłum napierał na trasę przejazdu. Niekiedy, upojeni wiarą do Kriszny i mistycyzmem spektaklu szaleńcy rzucali się pod koła, by umrzeć w obecności boga. Dzisiaj rydwany ciągnie 4 000 żołnierzy w zwartym, zdyscyplinowanym szyku i wypadki się nie zdarzają. Po uroczystościach, rzemieślnicy fachowo rozbierają wozy i rozdają biednej ludności Puri drewno na opał, jak zwyczaj przykazuje mają być spalone. Drewno na opał jest darem rządu dla biedaków i starcza go na okres 7-8 miesięcy. Tak oto stare łączy się z nowym nie zdradzając tradycji.
[...]
Siedziba Kriszny jest na zachodzie w Gudżaracie, w Dwarce. Kriszna miał się tu schronić i założyć miasto, po tym jak opuścił Mathurę. Tu został zabity przez myśliwego, który wziąwszy go za daniela wypuścił za nim strzałę i trafił w piętę, jedyne miejsce pozbawione nieśmiertelności. Siedem dni po śmierci Kriszny, miasto zostało pochłonięte przez morze.
[...]
Mathura — miejsce urodzenia Kriszny. Mahabharata, Bhagawadgita
[...]
Mahaballipuram — starożytny port na Wybrzeżu Koromandelskim z czasów dynastii Pallawów; wykute w skale świątynie poświęcono Śiwie, Wisznu i Krisznie, Pięć Rydwanów (ratha) upamiętnia pięciu braci Pandawów z Mahabharaty, naskalna rzeźba Spłynięcie rzeki Gangi jest jedyną w swoim rodzaju.

Podczas drugiego dnia Diwali, świętuje się zwycięstwo Kriszny nad demonem Narakasurą, uwalniające świat od strachu. Demon zrzucił na wioskę w czasie monsunu wzburzone potoki wód i ludzie umierali ze strachu, obawiając się o swój dobytek, ale Kriszna uniósł wtedy małym palcem u ręki górę Gowardhanę i ludzie mogli się pod nią schronić (według innych opowieści, Indra sprowadził potoki deszczu na wioskę). Powodem do radości podczas święta Diwali jest zniszczenie sił zła i demonów zagrażających spokojowi człowieka.
[...]
Na północy Indii poświęcone Krisznie, a na południu — bogu miłości Kamie. Kriszna żalił się, że skóra Radhy jest biała, a jego — ciemna, i Jaśoda poradziła mu, żeby posypał ją kolorowym proszkiem. Tak więc w tym dniu wszyscy świętujący obsypują się kolorowym proszkiem i tańczą z radości. Kolor czerwony oznacza nową krew płynącą w żyłach, przynoszącą życie i miłość. Krisznie składa się w ofierze prasad, dar z czerwonych kwiatów drzewa asioki, symbol miłości. Wieśniacy śpiewają rozpustne piosenki, a wieczorem palą ogniska i pieką placki.
[...]
Dżanamastami — święto urodzin Kriszny na przełomie sierpnia/września wymaga przestrzegania 24-godzinnego postu aż do północy, kiedy Kriszna przyszedł na świat. Statuetki boga są oblewane mlekiem, a jego imię powtórzone 108 razy. Tańce i muzyka wprowadzają w trans, a szaleństwu i swawoli nie ma końca — dziś już nie ma takich ekstatycznych pochodów ku czci Kriszny jak dawniej. Zespoły taneczne przedstawiają epizody z jego pasterskiego życia, głównie taniec rasa mandalę.

Przedstawia się go jako cnotliwego i ckliwego księcia z bajki z łukiem, czasem z pięcioma strzałami w kołczanie symbolizującymi pięć zmysłów. Gdy jest Ramaczandrą, przedstawia się go siedzącego na rydwanie zaprzężonym w jednego lub dwa białe konie, niewątpliwie pod wpływem obrazu Kriszny z Mahabharaty.
[...]
W parze z Sitą, Rama jest utożsamiany z ideałem męskiej wierności i oddania żonie (w przeciwieństwie do Kriszny, bałamutnego kochanka). Personifikuje doskonałą Kulturę osobistą (wykształcenie, etyka i ogłada), podczas gdy Sita — łagodne siły Natury (cierpliwość, stałość, powtarzalność).
[...]
Ma ciemną karnację skóry (podobnie jak Kriszna), podczas gdy Lakszmana ma skórę jasnozłocistą.
[...]
Mógł być, podobnie jak Kriszna, legendarnym lub mitycznym wodzem plemiennym północno-wschodnich Indii z czasów przedaryjskich około 2000 p.n.e. Epos Ramajana przedstawia właśnie życie i tradycje na dworze władcy w archaicznych czasach Treta Yugi, kiedy zrodziła się instytucja władzy królewskiej. Rama i jego bracia otrzymują jako książęta staranne wykształcenie wojowników — ćwiczą się w sztukach walki, idą do lasu odebrać wysoką naukę od leśnych mędrców.
[...]
Rama jest wyraźnie reprezentantem drugiej fali ludów indoeuropejskich, które zamiast upierać się przy swoim porządku społecznym jak czynili to Bharatowie, integrowali się szybciej i łagodniej z ludnością tubylczą. Te pomieszane ludy zajmują dziś strefę języków hindi, czyli Indie środkowo-północne; Kriszna reprezentuje natomiast pierwszą falę, zepchniętą na peryferia, strefę ludów mówiących językami: gudżarati, marati, orija i bengali.
[...]
Przykład Ramy fantastycznie ukazuje wzajemne uzupełnianie się dwóch tradycji — indoeuropejscy przybysze wprowadzili ideę arya, która została przejęta przez ludy drawidyjskie i ujęta w etos wojownika pokonującego ciemności, walczącego o Światło i Prawdę. W Ramajanie warstwa wedyjska to — rydwan, ogień, ofiara konia (aśwamedha), to swajamwara przygotowana przez ojca Sity, rytuał współzawodnictwa o rękę księżniczki, na który zjechali wszyscy szlachetnie urodzeni młodzieńcy. Ale łuk Śiwy, którego cięciwę udaje się naciągnąć tylko Ramie to już warstwa drawidyjska. Także lekkość potraktowania tematu — asceci i leśni mędrcy otrzymali od Ramy obietnicę, iż w następnym życiu odrodzą się jako pasterki i będą tańczyć z nim do utraty tchu, gdy pojawi się na Ziemi pod postacią Kriszny.

Najpierw jest miejsce sacrum, a dopiero potem świątynia. Niemal wszystkie hinduskie świątynie były budowane w miejscach wyznaczonych przez określone zdarzenie mitologiczne, czyniące owo miejsce świętym. Od czasów starożytnych, a może nawet archaicznych, poprzedzających ruch budowy świątyń z kamienia, w tych właśnie miejscach odbywały się prowadzone przez braminów i pudżarinów rytuały i pudże upamiętniające owo zdarzenie. W Ajodhji najpierw przez setki lat świętowano urodziny boga Ramy dokładnie w miejscu, w którym według mitologii znajdował się królewski pałac, a dopiero później zbudowano tam kamienną świątynię. Podobnie w Mathurze, urodziny Kriszny obchodzono przez 3 tysiące lat zanim wzniesiono świątynię. Według mitologii, Śiwa po śmierci Sati, ukochanej małżonki, nosił na plecach jej ciało i rozpaczał; Brahma chciał mu ulżyć i przywrócić do rozsądku, więc odcinał po kawałku różne części jej ciała i wyrzucał; wtedy jeden palec spadł w miejscu nazywanym Kalighat. Od niepamiętnych czasów odprawiano w tym miejscu rytuały i „pamiętano” o tym, że bogowie też cierpią. I wprawdzie dzisiejsza świątynia jest całkiem nowoczesna (z roku 1847), to miejsce kultu jest tak stare jak hinduska mitologia. Obok Kalighat zbudowano Kalkutę, dziś 30-milionowe miasto, ale ludzie wciąż cierpią razem z Śiwą. Świątynia w Czidambaram została wzniesiona dokładnie tam, gdzie żyli w lesie dwaj asceci, którym Śiwa pokazał swój kosmiczny taniec.
[...]
Meczet jest dla muzułmanów miejscem modlitwy do Allaha i nie jest związany z żadnym „pamiętnym wydarzeniem”. Muzułmanie indyjscy nazywają swoje świątynie masjid (meczet), ale istnieje zasadnicza różnica między Dżama Masdżid, który był fundacją cesarską i stawiano go na wolnej ziemi, a meczetami wznoszonymi na uprzednio zniszczonych i rozebranych świątyniach hinduskich. Hindusi nie mieli nigdy nic przeciwko wznoszeniu tych pierwszych, cierpieli natomiast i cierpią do dziś, gdy na ruinach świątyń — Kriszny w Mathurze i Ramy w Ajodhji, Wielcy Mogołowie kazali wznieść masjidy. Trudno zliczyć, ile hinduskich świątyń zostało obróconych w perzynę od momentu pojawienia się muzułmanów w Indiach, czyli od roku 1000.

Wasudewa jest ojcem Kriszny i Balaramy, ale często określa się tym imieniem także samego Wisznu.
[...]
Rama, Kriszna i Budda przybyli na Ziemię z mocą Wisznu i ofiarowali ludziom dharmę, bhakti i dżnianę (poznanie siebie samego). Dla hindusów Budda jest Nauczycielem i zgodnie z jego życzeniem nie traktuje się go jak boga. Ani tym bardziej jako założyciela religii. Ponieważ jednak każdy Wielki Nauczyciel jest awatarą boskości, więc nie ma nic dziwnego w tym, że przez wyznawców niektórych sekt, na przykład buddyzmu therawada, został on ubóstwiony i stał się Lordem Buddą, bogiem, iszta dewatą. Prowadzi ku wyzwoleniu tych, którzy poprzez akt zaufania i miłości (bhakti) zawierzyli tej właśnie postaci przejawu boskości.
[...]
Lakszmi spoczywa niekiedy na potężnej piersi Wisznu, gdyż jest jego siakti, drugim ja, alter ego i energią bliźniaczą. Są ze sobą zespoleni bardziej w aspekcie brat-siostra niż mąż-żona. Jej energia Pomyślności jest Zachowywana (Wchłaniana) przez jego materię. Towarzyszy mu we wszystkich zstąpieniach na ziemię, pod postacią Sity, kiedy pojawił się jako Rama i pod postacią Draupadi, żony pięciu Pandawów, kiedy pojawił się jako Kriszna.

Bogowie indyjscy zawsze występują w parach. Siakti-bogini może być samotna, samostanowiąca i samorządna (Durga, Ćamunda, Kumari, surasundari, Waiśnawi), ale bóg — nie. Nie ma ani jednego „samotnego boga”, bez pary, ponieważ nie mógłby wtedy działać. Musi mieć przy sobie swoją siakti.

Obraz Ramy w liczbie Trzy, jako Rama-Sita-Lakszmana przedstawia zwycięstwo nad Rawaną , a pod liczbą Dwa jako Rama-Sita — idealną parę królewską, zaś jako Rama-Lakszmana — idealny związek braterski, a jako Rama-Hanuman — lojalność w służbie władzy.

Kiedy po bitwie na Sri Lance zachorował Lakszmana, brat Ramy, Hanuman poleciał w Himalaje po zioła. Przeniósł całą górę, gdyż wtedy jeszcze nie umiał rozróżniać ziół. Ale bardzo szybko nauczył się je zbierać i nawet został aptekarzem i lekarzem. Dawniej leczył rany odniesione w bitwach, a dziś chroni ludzi od wypadków drogowych i wzdłuż wszystkich indyjskich dróg rozlokowane są małe świątynki jemu poświęcone.
[...]
Przedstawiany w kwartecie z Ramą, Lakszmaną i Sitą, Hanuman symbolizuje ponadludzką, zwierzęcą siłę potrzebną do sprawowania władzy i pokonania wszystkich niskich i prymitywnych mocy przeciwnych. Uosabia dziką inteligencję i spryt w służbie słusznej sprawy (przeniesienie góry z Himalajów), a przede wszystkim bezgraniczną wierność i oddanie jednemu panu, Ramie.

Siedziba Wisznu jest na wschodzie nad Zatoką Bengalską, w Puri. Zdaniem wielu hindusów jest to obecnie najważniejsza pielgrzymka hindu. Wisznu występuje tu pod imieniem Jagannatha, Pan Świata, a jego statuetka z czarnego drewna ma zawierać szczątki Kriszny. Jagannatha, siostra Subhadra i brat Balabhadra tworzą trimurti (podobnie jak Rama, Sita i Lakszmana). Najważniejszym świętem jest Rath Yatra, kiedy to na olbrzymich trzech rydwanach statuetki są na 7 dni przemieszczane do ogrodów, usytuowanych w odległości 1,5 km od świątyni Jagannatha. Rydwany są budowane co roku na nowo, gdyż po ceremonii trzeba je… spalić.

diwali, dipawali — najważniejsze święto obchodzone w całych Indiach, rozpoczyna się w 14-ty dzień księżycowy miesiąca kartik, po dwóch tygodniach ciemności, gdy księżyc jest w nowiu, a więc w czarnym księżycu, między końcem września a początkiem listopada; dipa to mała lampka oliwna, zaś awali znaczy rząd — podczas święta wszyscy hindusi, niezależnie od wyznawanej religii, wystawiają przed dom rzędy zapalonych lampek oliwnych. Jest to symboliczne zwycięstwo światła nad ciemnością, dobra nad złem, na pamiątkę zwycięstwa boga Ramy nad demonem Rawaną. W opowieści mitologicznej, ludzie uszczęśliwieni tym ostatecznym rozgromieniem zła oświetlali drogę bogu Ramie kiedy powracał w triumfalnym marszu z Sitą, Lakszmaną i Hanumanem ze Sri Lanki do Ajodhji.Ramajana

W triadzie z bratem Lakszmaną i Sitą — jest bogiem-bohaterem pokonującym demona Rawanę.
[...]
W kwartecie z Lakszmaną, Sitą i Hanumanem — jest ideałem sprawiedliwego władcy.
[...]
Ma ciemną karnację skóry (podobnie jak Kriszna), podczas gdy Lakszmana ma skórę jasnozłocistą.
[...]
Czuwa nad nim sam Agastja, wielki mędrzec z Gór Windhja, autor kilku hymnów Rigwedy. Podczas wygnania, Sita, Rama i Lakszmana byli jego uczniami — przekazał im wielkie dzieła tradycji wedyjskiej oraz wiedzę o bogach.
[...]
Dla władców dynastii Bundela w Orczi, jak ukazują wspaniałe freski z XVI wieku, Rama był ideałem sprawiedliwego króla, a mniej bogiem, chociaż na freskach ukazali chronologiczne miejsce pojawienia się go na ziemi jako awatara Wisznu. Władcy radżpuccy, których różne dynastie przejęły władzę między VIII a XIV wiekiem n.e. w wielu regionach Indii, uważali Ramę nawet za swego protoplastę. Dotyczyło to zwłaszcza tych klanów radżpuckich, które wywodziły swe pochodzenie od synów Księżyca, Czandry. We wszystkich niemal pałacach Radżastanu, Ramę przedstawia się siedzącego na tronie z Sitą, ze stojącym obok nich Lakszmaną i Hanumanem siedzącym obok tronu. Rama symbolizuje sprawiedliwość, Sita — oddanie, Lakszmana — wsparcie słusznej sprawy, a Hanuman — inteligencję w służbie władcy.
[...]
Był młodszym bratem Ramy, a wraz ze swoim bratem-bliźniakiem otrzymali przy urodzeniu jedną czwartą boskiej inkarnacji Wisznu. Dlatego odznaczał się wielką łagodnością, ale i potężną boską siłą przenikliwości pozwalającą ochraniać i służyć. Dla hindusów jest ideałem oddanego brata, który o nic nie pytając łagodzi, rozumie i służy. Był nieodłącznym towarzyszem Ramy i Sity na wygnaniu w lesie, pobierał wraz z nimi stosowne nauki, a kiedy Sita została porwana — udał się z Ramą na poszukiwania i uczestniczył w wielkiej bitwie przeciwko Rawanie. Po zwycięstwie ciężko zachorował i wszyscy obawiali się o jego życie. Mogło mu pomóc tylko jedno zioło, które rosło w Himalajach. W Himalaje poleciał Hanuman, a nie umiejąc rozróżnić owego zioła od wielu innych ziół rosnących na stokach gór, zabrał ze sobą całą górę i przeniósł ją na Sri Lankę, ratując życie Lakszmany.

Starożytna religia hindu, charakteryzująca się mnogością bogiń i przejawów żeńskiej energii działania, siakti, została za sprawą Indoeuropejczyków uproszczona i sprowadzona do trzech imion bogiń: Saraswati-Lakszmi-Parwati.
[...]
Arjowie, myślący kategoriami ładu apollińskiego, uporządkowali starohinduskie bóstwa ładu dionizyjskiego, w którym pleniły się bujnie i rodziły w ekstatycznej wizji wciąż nowe formy. I tak wyróżnili oni tylko trzy boginie, tworząc żeńską trimurti — Saraswati, Lakszmi i Parwati — przyporządkowaną trimurti męskiej. Inne boginie pozostały całkowicie wolne, żadnej już nie związano z bogiem, na czele z Durgą, której przyporządkowano wszystkie znane imiona bogiń lokalnych. Tych imion-konceptów jest 108. Nawet Lakszmi, której osobowość tak bardzo wyemancypowała się z idei bezosobowej siakti-Mahadevi, jest inkarnacją bogini Durgi.
[...]
Boginie są partnerkami, a nie „małżonkami”. Występują przy bogu na zasadzie komplementarności, ale nie w aspekcie prokreacji, gdyż żadna z par nie ma wspólnych, zrodzonych z siebie boskich dzieci. Saraswati nie ma dzieci z Brahmą, a Lakszmi nie rodzi dziecka Wisznu, Parwati sama tworzy synka Ganeśię, a Śiwa sam tworzy Skandę.
[...]
Prawie wszystkie boskie pary indyjskiej mitologii ukazują bardziej siostrzany aspekt związku niż aspekt matrymonialny czy macierzyński. Choć mówi się, że „kiedy na świat przychodzi dziewczynka, to Lakszmi uśmiecha się” i choć czuwa ona nad wszystkimi dziećmi, to Lakszmi nie jest boginią prokreacji, lecz obfitości. Nie czuwa nad płodnością biologiczną, lecz symboliczną — rozdaje ludziom dobre plony, pieniądze i dostatek. Choć rodzi się z oceanu mleka, to nie karmi mlekiem swoich piersi.

Brahma&Saraswati — Wisznu&Lakszmi — Śiwa&Parwati.
[...]
Ludziom potrzebne są zasady szczegółowe, modele (pattern) do działania na co dzień oraz pomoc i wsparcie. Niektórzy bogowie są więc herosami życia codziennego, jak Kriszna i Rama, inni czuwają nad relacją do zwierząt, jak Ganeśa i Hanuman. Rama jest modelem dla władców sprawiedliwych i stoi na straży dharmy. Lakszmi czuwa nad finansowym dobrem człowieka, Saraswati nad jego rozwojem poprzez nauką i zdobywanie umiejętności artystycznych. W różnych epokach bogowie przyjmowali na siebie różne funkcje, dziś notuje się, na przykład, wielkie odrodzenie popularności Hanumana, opiekuna drzew i przyrody.
[...]
Radha występuje tylko pod liczbą Dwa: Radha-Lakszmi i Radha-Kriszna.
[...]
Parwati występuje pod liczbą Dwa w przeróżnych związkach, okazując za każdym razem inny aspekt siebie i oświetlając inny aspekt partnera — Śiwa-Parwati to czysta męskość-żeńskość, Parwati-Ganeśa to matka-syn, Parwati-Durga to przedstawienie różnej energii żeńskiej, podobnie w parach Parwati-Kali i Parwati-Ćamunda. Pod liczbą Trzy w pierwotnej Trimurti-Siakti, skąd rozchodzą się wszystkie energie dynamiczne: Saraswati-Lakszmi-Parwati i pod trojaką postacią czystej energii żeńskiej: Parwati-Kali-Durga.

Wielka Śri, w czasach późniejszych występująca pod imieniem Lakszmi, pojawia się w Devi-sutrze, w Rigwedzie, jako bogini fortuny i obfitości.

Jest bogiem obfitości, ale nie tyle materialnej (pieniędzmi sypie bogini Lakszmi), co sprawiającej elementarną frajdę, na przykład dzieciom przynosi duże ilości słodyczy, frykasów i zabawek. Dba o to, by każdy miał drobne przyjemności. Jest strażnikiem swastyki, znaku graficznego symbolizującego szczęście i pomyślność, a także świętej zgłoski om.
[...]
Występując pod liczbą trzy jako Śiwa-Parwati-Ganeśa, przynosi szczęście rodzinne, a jako Parwati-Ganeśa-Lakszmi — duże pieniądze.

Hindu jest w swej istocie zbiorem sekt, herezji, odłamów, stowarzyszeń, szkół, doktryn i prądów, które w dodatku zmieniały się i kształtowały w procesie historycznym. Sekta jest w Indiach, by tak rzec, podstawową jednostką religijnej organizacji. Pojęcie to nie ma znaczenia pejoratywnego. Tak jak greckie słowo hairesis, herezja, oznaczało autonomiczną szkołę myśli filozoficznej, tak pochodzące z łaciny słowo sekta, określa w ścisłym znaczeniu kierunek, szkołę myślenia, pewien sposób życia. Religie hindu nie stworzyły jednego kościoła, jednej doktryny, jednego dogmatu, ani jednej ortodoksji ustalonej przez taką czy inną zwierzchność. Każda religia hindu jest osobną drogą i przedstawia różną wizję świata, człowieka i boga — joga, tantryzm, religia bhakti, śiwaizm, wisznuizm, religia rzeki Gangi, religie bogiń: Durgi, Kali, Lakszmi, joga integralna, joga klasyczna, nie mówiąc o religiach sikhów, buddystów i dżinistów, które wyrosły z pnia hindu. Indywidualni jogini, nagowie, sannjasini, sadhu, babowie i guru prezentują własne rozumienie świata i człowieka, tworząc rozmaite szkoły i sekty.
[...]
Według mitologii indyjskiej na początku była Ziemia, Śri (nie Słowo) spoczywająca na kwiecie lotosu, więc lotos jest symbolem Stworzenia, kreacji, podporą wszystkiego, co istnieje w świecie materialnym i duchowym. Bogini Lakszmi spoczywa na różowym kwiecie lotosu, a bogini Saraswati — na białym; w ikonografii wielu bogów przedstawia się siedzących na kwiecie lotosu, także — Buddę. Lotos jest apoteozą piękna i idealnej symetrii. Korzenie kwiatu lotosu tkwią w mętnych wodach podświadomości, zamknięty kwiat o kształcie jaja wynurza się i przebija łodygą taflę wody, naszą świadomość, rozchylające się płatki symbolizują proces otwierania się duszy, zaś płatki otwarte ku górze — nasze dążenie ku nadświadomości, boskiej jaźni.

Podobnie jak Sita, nie jest uosobieniem potężnej żeńskiej mocy, choć jest wcieleniem bogini Lakszmi.

Trzeci dzień to święto bogini Lakszmi — jest to czas zamykania ksiąg rachunkowych i otwierania nowych, czas podsumowania zysków i strat dużych i małych przedsiębiorstw, początek roku finansowego, zmian cenowych i wprowadzania nowych rozliczeń. W tym dniu można i wręcz należy uprawiać hazard — Śiwa został ograny przez swoich synków i wszystko stracił.

Jej imię to blizna na powierzchni ziemi pozostawiona przez lemiesz pługa, w którą wieśniak zasiewa ziarno. Nie jest obdarzona tak silną osobowością jak wielkie boginie przedaryjskie, nie dysponuje też tak silną żeńską energią. Jako wedyjskie bóstwo pszenicy została „wchłonięta” przez potężną Lakszmi i stanowi jeden z jej aspektów. Gdyby nie została żoną Ramy o potężnej mocy boga-bohatera, zostałaby pewnie zapomniana. Ale silna pozostaje identyfikacja Sity-bruzdy z żoną. Żyje w cieniu Ramy jako symbol wiernej małżonki, o której cnotę mąż musi dbać co najmniej tak samo jak o swój honor.

Najwyższa Rzeczywistość poddana energii sprawczej to Trimurti-Siakti: Brahma-Saraswati & Wisznu-Lakszmi & Śiwa-Parwati.
[...]
Obraz Wisznu-Lakszmi oznacza Zachowanie Pomyślności we wszystkich aspektach.
[...]
Drugie zstąpienie przybrało postać Kurmy, żółwia, który wyłaniając się z wody ocalił skarby z poprzedniego okresu, zagubione podczas potopu. Kurma podtrzymuje mityczną górę Mandarę, która służy dewom i asiurom do ubijania oceanu mleka, z wężem Wasuki owiniętym wokół ubijaka. Z mleka wytrąca się masło, ale także inne znakomitości (w liczbie 14): amrita (nektar nieśmiertelności), lekarz Dhanwantari, bogini Lakszmi, księżyc Czandra, nimfa Rambha, najpiękniejsza z apsar, biały słoń królewski, koń i krowa, drzewo życia, łuk który nigdy nie chybia, koncha.
[...]
Do dziś zajmuje się pieniędzmi i ich pomnażaniem. Podczas święta Diwali, Lakszmi zamyka rok finansowy i otwiera nowy — wszyscy biznesmeni poświęcają u niej księgi finansowe
[...]
W ikonografii przedstawia się ją siedzącą w różowym kwiecie lotosu, z dwoma białymi słoniami królewskimi, które oblewają ją fontanną wody. Jedną ręką błogosławi, a drugą sypie złotymi monetami. Ani lotos, ani słonie nie występują w wedyzmie — Lakszmi jako nowa forma żeńskości została wymodelowana dla potrzeb nowoczesnego społeczeństwa kupieckiego na przełomie tysiącleci, a największy jej kult przypadł między 200 a 1200 n.e.
[...]
Lakszmi posiada wszelkie cechy solidności, sprawuje opiekę nad tym, co można schować i przechować na przyszłość. Patronuje idei wzbogacania się, artha, albowiem kto jest mądry i przemyślny, a ciesząc się dharmą, arthą i nawet kamą, nie staje się niewolnikiem swych pożądań, ten uzyska sukces we wszystkim, co przyjdzie mu przedsięwziąć.
[...]
Kamasutra Watsji
[...]
Choć Lakszmi jest w Indiach wszechobecna, to niewiele świątyń jest jej całkowicie poświęconych. Jest boginią progu, być może ze względu na rytuał oczyszczenia wodą, sprawowany przed wejściem do świątyni. Dzięki obecności na progu świątyń wszystkie dżati, niskie grupy społeczne, wykluczeni i nawet złoczyńcy mieli do niej dostęp.
[...]
Lakszmi spoczywa niekiedy na potężnej piersi Wisznu, gdyż jest jego siakti, drugim ja, alter ego i energią bliźniaczą. Są ze sobą zespoleni bardziej w aspekcie brat-siostra niż mąż-żona. Jej energia Pomyślności jest Zachowywana (Wchłaniana) przez jego materię. Towarzyszy mu we wszystkich zstąpieniach na ziemię, pod postacią Sity, kiedy pojawił się jako Rama i pod postacią Draupadi, żony pięciu Pandawów, kiedy pojawił się jako Kriszna.
[...]
Jeśli o Lakszmi mówi się jako o bogini płodności, to tylko w aspekcie rozmnażania pieniędzy, plonów i zasług, nigdy — dzieci. Para Wisznu&Lakszmi nie uosabia aktu prokreacji, lecz ideę obfitości, abstrakcyjny termin „pomnażania”. Choć Lakszmi „rodzi się” z oceanu mleka, to nie jest przecież karmiącą matką, jej piersi nie produkują mleka.
[...]
Lakszmi-Durga są dwoma koncepcjami jednej żeńskości.

Saptasindhawa, siedem świętych rzek hindu: to opiewana w Wedach, dziś już nieistniejąca Saraswati oraz Indus, w dorzeczu których rozwijała się starożytna cywilizacja harappejska. Indus (3180 km), dawniej Sindh, tworzący ze swymi dopływami krainę Pendżabu, Pięciorzecza, dał nazwę całemu subkontynentowi, ma swe źródła w Himalajach i uchodzi do Morza Arabskiego. Ganga (2700 km) i jej dopływ Jamuna (1370 km) tworzą historyczną krainę Doabu, Dwurzecza, kolebkę cywilizacji indyjskiej; obie wypływają z Himalajów; Ganga nawadnia Nizinę Hindustańską i uchodzi do Zatoki Bengalskiej. Godawari (1448) płynie w poprzek Indii, w kierunku południowo-wschodnim, uchodzi do Zatoki Bengalskiej, tworząc wspólną deltę z rzeką Kriszną. Narmada (1289 km) płynie ze wschodu na zachód przecinając subkontynent na pół i oddzielając Dekan od Niziny Hindustańskiej, uchodzi do Morza Arabskiego. Rzeka Kaweri (800 km), utożsamiana z Lopamudrą, córką Brahmy, płynie przez Karnatakę i Tamil Nadu, gdzie już od III wieku p.n.e. nawadniała pola pierwszych w tym regionie kultur rolniczych; była rzeką-żywicielką kraju Czolów.

Pierwiastek Śiwa został sprowadzony do obrazu boga o konkretnych cechach osobowych, natomiast siakti nie została sprowadzona do postaci jednego, konkretnego bóstwa, pozostając czystą energią poruszającą świat, czystym działaniem, czystym spełnianiem i wykonaniem. Z drugiej strony, boginie uosabiające ów pierwiastek żeński występowały w Indiach przedaryjskich tak licznie, że dziś nie sposób dojść, ile ich było. Wszystkie nosiły i noszą wspólne imię Mahadevi, ale praktycznie każdy zakątek Indii, każda wioska czciła siakti pod swoim imieniem.

A w Indiach boginią reprezentującą wszechobecny aspekt żeńskiej energii siakti jest bogini Durga. Nie imiona są ważne — ma ich nieskończoną ilość — lecz przetrwanie substratu Wielkiej Bogini, Mahadevi, pochodzącej z najstarszych epok ludzkości. Była dobrze znana w cywilizacji harappejskiej już co najmniej 3 000 lat p.n.e., na długo przed pojawieniem się ludów aryjskich. Indie są jedynym krajem na świecie, gdzie kult bogini przetrwał do naszych czasów, objawiając się w przekształconych formach — między innymi odwołują się do niego, jeszcze wciąż tylko podświadomie, rozmaite ruchy feministyczne.

Guru był i jest najważniejszym przekaźnikiem hindu (pierwszym guru człowieka jest matka, drugim — ojciec, a następnie pojawiają się inni nauczyciele). Tak jak we wszystkich religiach, tak w hindu następuje przeniesienie życia religijnego ze sfery zewnętrznej (świątynia) do sfery intymnej, wewnętrznej. Zamiast ofiar przebłagalnych, rytuałów i obrzędów, wzrasta potrzeba zrozumienia siebie, innych i otaczającego świata. Wzrasta więc rola rytuałów domowych, w których główną rolę odgrywają kobiety. Wprawdzie proces wprowadzania patriarchatu przez Arjów w miejsce pierwotnego matriarchatu trwał długo, od około 1700 p.n.e. do dziś, to jednak przetrwała koncepcja dwubiegunowości energii kosmicznej, siakti i śiwy, całkowicie równorzędnych i prawomocnych, a archetypem dla hinduskiej kobiety pozostaje Mahadevi, utożsamiana z boginią Durgą występującą pod wieloma imionami. Dziś chodzi o to, by zrozumieć na wyższym poziomie symbolicznym działanie energii żeńskiej i wpleść ją ponownie w wszechobecną energię męską, która zaniedbuje świat i człowieka. W zakresie przywrócenia światu owej siakti, energii żeńskiej, hindusi będą mieli wiele do powiedzenia.

Za patriarchalnych czasów wedyjskich starożytne boginie ustąpiły miejsca męskim bogom słonecznej mocy, ale kult siakti, energii żeńskiej powrócił ze zdwojoną mocą w epoce klasycznej i późniejszych. Literatura epicka i opowieści mitologiczne, Purany, przypominają imiona wszystkich starożytnych bogiń i nadają im formy ikonograficzne, znane do dziś. Od końca epoki buddyjskiej, czyli od około 200 lat p.n.e. aż do lat 1200 n.e. traktaty filozoficzno-religijne rozwijające kult siakti przyjęły ogólną nazwę tantry. Kult Wielkiej Bogini zaczął zapewne odradzać się na antypodach myśli buddyjskiej, całkowicie pozbawionej pierwiastka żeńskiego. Siaktyzm i tantryzm, nieco odmienne, ale oba odwołujące się do idei żeńskiej energii kosmicznej, centralnego tematu Devi-sutry z Rigwedy, X, 125, stały się osobnymi religiami, które objęły całe Indie i przetrwały do naszych czasów. W tekstach filozoficznych epoki klasycznej, siakti to Mahadevi (Maha Devi), Wielka Bogini lub Mahamaya, Wielka Iluzja, która w wierzeniach ludowych przybrała w każdym regionie i w każdej wiosce inną postać ikonograficzną i inne imię, lecz najczęściej występując pod postacią Wielkiej Matki. Mahamaya jest tą, która daje życie, karmi i odbiera życie. Ale przede wszystkim pozostaje potęgą kosmiczną wprowadzającą świat w ruch, w życie.

Jest jedną z najwspanialszych i najbogatszych w znaczenie personifikacji energii kosmicznej. Toczona przez Durgę walka to odwieczne starcie między wiedzą i niewiedzą, prawdą i nieprawdą, boskim czynem szlachetnym utrzymującym świat w harmonii, a niszczącym świat ego asiurów. Pokonuje ostatniego najsilniejszego demona, Mahisasurę, który atakuje pod postacią byka (siły chaosu). Durga musi również odeprzeć ataki męskiego uroku, którym asiurowie pragną ją usidlić i wytrącić broń z ręki — zachowuje kobiecą godność i moc samostanowienia.

Pierwsze zstąpienie boga Wisznu przybrało formę ryby, Matsja. Ryba wskazuje na wodę jako symbol życia, gdyż życie powstało w wodzie. Maleńka rybka ostrzegła protoplastę rodu ludzkiego przed potopem. Manu zbudował pojazd i zabrał ze sobą nasienie całego świata, a Matsja przeprowadziła go przez wody potopu aż do Himalajów.
[...]
Wiele innych postaci mitologicznych jest awatarami Wisznu — Manu, nazywany prawodawcą, mędrzec Narada, Wedawjasa, kompilator Wed i Wjasa, kompilator Mahabharaty.

To doskonałe koło doktryny zostało puszczone w ruch przez Pana w Benaresie w isipatanie, tego koła nie puścił w ruch żaden asceta, bramin, bóg, Mara, Brahma ani nikt inny w świecie

O pierwotności bogini świadczy na przykład fakt, że w wielkiej świątyni w Maduraj, poświęconej Minakszi (Meenakshi), to nie bogini jest przenoszona do sypialni Śiwy, lecz odwrotnie — bramini przenoszą w srebrnej lektyce wielkiego boga Śiwę do sypialni bogini, silnej niegdyś w Indiach południowych żeńskiej postaci boskości.

Maduraj — święte miasto Tamilów, z prehistorią sięgającą co najmniej 3000 lat. Świątynia Minakszi (Meenakshi, 1560), jedna z największych świątyń drawidyjskich, zdobna w 11 widocznych z oddali gopuram, z których południowa ma 60 m wysokości, olśniewa swym zbytkiem i ogromem. W zespole świątynnym znajdują się: Basen Złotego Lotosu, sanktuarium Minakszi, sanktuarium Sundareśwary (inne imię Śiwy), mandapa o tysiącu kolumn (w rzeczywistości 985) oraz wiele innych, na przykład kapliczka Ganeśi, któremu Śiwy mówi dobranoc przed udaniem się na spoczynek do Parwati.
[...]
Minakszi, „o oczach w kształcie ryby”, córka jakoby jednego z władców Pandja, od urodzenia miała trzy piersi. Przepowiedziano, że jedna zniknie w dniu, w którym dziewczyna spotka swego przyszłego męża. I spotkała Śiwę na Górze Kailasa. Śiwy kazał jej powrócić do Maduraju, a sam przybył trzy dni później, by Minakszi poślubić. Tę przedaryjską, może drawidyjską, boginię bramini przemianowali na Parwati i wprowadzili do panteonu hindu. Codziennie wieczorem odbywa się tu niezwykła pudża, podczas której pudżarini przenoszą w srebrnej lektyce posąg Sundareśwary do sypialni bogini, by rano odnieść go z powrotem do siebie; raz w roku odbywa się ceremonia zaślubin boskiej pary.kraj Czolów

W południowych Indiach Wisznu często przyjmuje postać kobiety pod imieniem Mohini, uwodząca. Gdy z oceanu mleka dewowie i asiurowie wydobyli fiolkę amrity, nektaru nieśmiertelności, dostał się on najpierw w ręce asiurów. Wtedy pojawiła się Mohini, bogini niezwykłej piękności i pobrzękując bransoletami zaczęła ich uwodzić. Asiurowie ogarnięci pożądaniem zapomnieli natychmiast o nieśmiertelności i zaczęli iść w konkury. Mohini używając kobiecych forteli poprosiła, by ustawili się w jednym rzędzie i obiecała dać im po łyku amrity. Najpierw rozdała po łyku amrity bogom, a kiedy się odwróciła… już jej nie było. Wisznu stworzył maję, by ochronić nektar.
[...]
Harihara — WisznuŚiwa (lewa prawa) to bogowie bliźniacy, „zrośnięci razem”, ukazujący jedność boskiej istoty. Wisznu chciał sprawdzić jaka jest moc kobiety, kiedy chce ona uwieść mężczyznę. Gdy tylko przybrał postać Mohini, Śiwa tak bardzo jej zapragnął, że natychmiast się z nią połączył. Taka jest uwodzicielska moc kobiety.

Kali wydobyła się ze zmarszczonego gniewem czoła Durgi i pożarła na jej rozkaz resztki armii demonów, odcinając głowy Ciandy i Mundy; dlatego w niektórych regionach Indii południowych bogini Durga i sprzymierzona z nią bogini Kali, nazywane są Ćamundą.

Murugan, inne imię brata Ganeśi, to tamilskie bóstwo młodości, piękna i wojny, przywódca zastępów niebiańskich. Jest władcą świata Drawidów, walczył z Kaurawami i znana była jego lanca Welan, siedzi na pawiu i trzyma łuk.

Ślub zgodnie z życzeniem panny młodej odbył się w hinduskiej świątyni w Tenkasi, w Tamil Nadu, przed obliczem drawidyjskiego boga, Murugana. Świątynia z charakterystyczną wieżą, gopuram, jest świadectwem świetności tamilskiej dynastii Czola z VIII wieku. W jej wnętrzu doznaje się wrażenia zatrzymanego przed stuleciami czasu, mrok rozświetla jedynie płomień rytualnej lampy, która przynosi wiernym błogosławieństwo światła. Małżeństwo jest zawarte, gdy pan młody założy na szyję panny młodej ciężki łańcuch ze złota, thali, znak małżeństwa. Trzy zawiązane supełki zjednują opiekę aniołów, jednoczą jaźń małżonków na podobieństwo zjednoczonej pary Śiwa-Siakti i symbolicznie przenoszą na żonę powinności macierzyństwa.

Kriszna urodził się w więzieniu, a gdy ojciec wziął go na ręce bramy więzienia otworzyły się za sprawą Wisznu i Wasudewa wyniósł dziecko, przeszedł przez wzburzone wody Jamuny i oddał opiekunce, która go wykarmiła. Kriszna jako dziecko był bardzo niesforny, a jego psoty w formie przypowieści są opowiadane wszystkim indyjskim dzieciom. Jaśoda z mężem Nandą, który był pasterzem krów mieszkała w Gokuli, zakątku krów, i Kriszna korzystał z niczym nie skrępowanej swobody w lesie Vrindavan. Jednak Jaśoda miała z nim mnóstwo kłopotów, na przykład nie pozwoliła mu wypić mleka, gdyż odstawiła je na masło, a Kriszna potajemnie wypił jednym haustem całe mleko. Kiedy Jaśoda znalazła pustą konew, przywołała Krisznę i kazała mu otworzyć buzię. Jaśoda zobaczyła we wnętrzu Kriszny cały świat i zrozumiała, że jest on bogiem.

Narajana, który narodził się z wody, w czasach archaicznych bóg-opiekun wody, to jeden z przydomków Wisznu, który w tym aspekcie narodził się z ojca Dharmy i matki Apsary o imieniu Urvashi, o której mówiono, że jest najpiękniejszą ze wszystkich apsar. W tym aspekcie Wisznu jest źródłem wszechrzeczy.

Czwarty awatara to Narasimha, pół człowiek-pół lew. Wisznu przybrał tę postać, by rozprawić się z asiurą, którego zgubiła rozrośnięta pycha: dzięki swej ascezie uzyskał on od Brahmy obietnicę, że nie zostanie pozbawiony życia ani przez zwierzę ani przez boga, ani wewnątrz ani zewnątrz, ani za dnia ani w nocy, ani na ziemi ani w powietrzu. Wisznu jako Narasimha dopadł asiurę o zmierzchu na progu świątyni i położywszy na swych kolanach rozerwał mu brzuch i wypatroszył jelita. Symbolika wisznuicka jest tu jednoznaczna — by dojść wyzwolenia trzeba długiego procesu równomiernego rozwoju, żadna z dróg „przyspieszających” nie jest możliwa, nawet asceza bywa tylko złudnym trikiem. Cztery pierwsze awatary pojawiły się w epoce Satya Yuga.

Jako Mistrz Tańca występuje pod imieniem Nataradży. Jego kosmiczny taniec szczęśliwości, Ananda Tandawa, uwolnił czystą, pierwotną energię kosmiczną. Energia ta uległa skupieniu w jeden punkt, z którego powstał świat. Śiwa wciąż tańczy w rytm kosmosu i tworzy nowe światy. Jest tym, który tworzy, podtrzymuje i niszczy, tańczy nieustannie między życiem a śmiercią. Ananda Tandawa symbolizuje pięć sposobów działania — tworzenie, zachowanie, niszczenie, wcielenie i wyzwolenie.
[...]
Najbardziej znany w Indiach wizerunek Nataradży pochodzi z Indii południowych, z okresu dynastii Czolów.

Pod szóstą awatarą Paraśuramy, Ramy z toporem, Wisznu zniszczył warnę ksiatrijów. Było to w epoce Treta Yuga.

Starożytna religia hindu, charakteryzująca się mnogością bogiń i przejawów żeńskiej energii działania, siakti, została za sprawą Indoeuropejczyków uproszczona i sprowadzona do trzech imion bogiń: Saraswati-Lakszmi-Parwati.
[...]
Arjowie, myślący kategoriami ładu apollińskiego, uporządkowali starohinduskie bóstwa ładu dionizyjskiego, w którym pleniły się bujnie i rodziły w ekstatycznej wizji wciąż nowe formy. I tak wyróżnili oni tylko trzy boginie, tworząc żeńską trimurti — Saraswati, Lakszmi i Parwati — przyporządkowaną trimurti męskiej. Inne boginie pozostały całkowicie wolne, żadnej już nie związano z bogiem, na czele z Durgą, której przyporządkowano wszystkie znane imiona bogiń lokalnych. Tych imion-konceptów jest 108. Nawet Lakszmi, której osobowość tak bardzo wyemancypowała się z idei bezosobowej siakti-Mahadevi, jest inkarnacją bogini Durgi.
[...]
Boginie są partnerkami, a nie „małżonkami”. Występują przy bogu na zasadzie komplementarności, ale nie w aspekcie prokreacji, gdyż żadna z par nie ma wspólnych, zrodzonych z siebie boskich dzieci. Saraswati nie ma dzieci z Brahmą, a Lakszmi nie rodzi dziecka Wisznu, Parwati sama tworzy synka Ganeśię, a Śiwa sam tworzy Skandę.

Brahma&Saraswati — Wisznu&Lakszmi — Śiwa&Parwati.
[...]
Ganeśa pod liczbą Dwa w parze Ganeśa-Skanda przedstawia różność braterskich charakterów, a pod liczbą Trzy jako Śiwa-Parwati-Ganeśa — idealną rodzinę.
[...]
Parwati występuje pod liczbą Dwa w przeróżnych związkach, okazując za każdym razem inny aspekt siebie i oświetlając inny aspekt partnera — Śiwa-Parwati to czysta męskość-żeńskość, Parwati-Ganeśa to matka-syn, Parwati-Durga to przedstawienie różnej energii żeńskiej, podobnie w parach Parwati-Kali i Parwati-Ćamunda. Pod liczbą Trzy w pierwotnej Trimurti-Siakti, skąd rozchodzą się wszystkie energie dynamiczne: Saraswati-Lakszmi-Parwati i pod trojaką postacią czystej energii żeńskiej: Parwati-Kali-Durga.

Durga występuje pod dziewięcioma formami — Durga, Parwati, Kali-Rudra, Gayatri, Baishanavi, Sitala, Bhairavi, Gouri i Ratri. Do dziś obchodzone jest trwające dziesięć dni święto Daśera, dziewięciu matek, pod którymi może pojawić się Durga.

Opowieść mitologiczna wyjaśnia dlaczego ten korpulentny chłopczyk ma głowę słonia. Parwati poszła kąpać się do stawu i poprosiła synka, by pilnował jej szat, ale kiedy zażywała kąpieli nadszedł zazdrosny Śiwa. Tak bardzo się zdenerwował widząc młodzika, który ośmielił się podglądać boginię, że odciął mu głowę. Zrozpaczona Parwati poprosiła Śiwę o uratowanie synka. Śiwa nie miał takiej mocy, by przywrócić chłopczykowi pełną postać, gdyż bogowie nie są cudotwórcami i czarodziejami, muszą podporządkować się podstawowym prawom biologicznym. Śiwa obiecał, że przytwierdzi głowę pierwszej istoty, jaka wyjdzie z lasu — to był słoń.
[...]
Ganeśa nie jest synem Śiwy i Parwati.
[...]
Jest synem Parwati. Bogini, nie mogąc doczekać się aktu zapłodnienia przez Śiwę, ulepiła go z woskowiny usznej i tchnęła weń życie. Synem Śiwy jest Skanda, powstały tylko ze spermy, bez udziału kobiety.
[...]
Występując pod liczbą trzy jako Śiwa-Parwati-Ganeśa, przynosi szczęście rodzinne, a jako Parwati-Ganeśa-Lakszmi — duże pieniądze.

Śiwaita z południowych Indii odbędzie co najmniej raz w życiu pielgrzymkę do pięciu świątyń — żywiołów reprezentowanych przez lingamy Śiwy. Odwiedzi lingam ziemi w Ekambareśwar w Kańczipuram, lingam wody w Dżambukeśwar w Srirangam, lingam ognia w Tiruvannamalai, powietrza w Kalahasti, lingam prany w świątyni Śiwy Nataradży w Czidambaram. Ten ostatni jest najważniejszy — umieszczony na piątej twarzy Śiwy obejmuje i przenika pozostałe cztery. W świątyni w Czidambaram, w obecności bogini Parwati, Śiwy po raz pierwszy zatańczył mityczny taniec, Ananda Tandawę, składający się ze 108 figur. Święto ku czci Śiwy Nataradży i Parwati obchodzone jest w grudniu. Kolejność odwiedzania tych świątyń ma znaczenie symboliczne i nie może być przypadkowa.
[...]
Miejsce to jest poświęcone Devi Kanya, młodej dziewczynie, dziewicy, jednej z postaci bogini Parwati.
[...]
Maduraj — święte miasto Tamilów, z prehistorią sięgającą co najmniej 3000 lat. Świątynia Minakszi (Meenakshi, 1560), jedna z największych świątyń drawidyjskich, zdobna w 11 widocznych z oddali gopuram, z których południowa ma 60 m wysokości, olśniewa swym zbytkiem i ogromem. W zespole świątynnym znajdują się: Basen Złotego Lotosu, sanktuarium Minakszi, sanktuarium Sundareśwary (inne imię Śiwy), mandapa o tysiącu kolumn (w rzeczywistości 985) oraz wiele innych, na przykład kapliczka Ganeśi, któremu Śiwy mówi dobranoc przed udaniem się na spoczynek do Parwati.
[...]
Minakszi, „o oczach w kształcie ryby”, córka jakoby jednego z władców Pandja, od urodzenia miała trzy piersi. Przepowiedziano, że jedna zniknie w dniu, w którym dziewczyna spotka swego przyszłego męża. I spotkała Śiwę na Górze Kailasa. Śiwy kazał jej powrócić do Maduraju, a sam przybył trzy dni później, by Minakszi poślubić. Tę przedaryjską, może drawidyjską, boginię bramini przemianowali na Parwati i wprowadzili do panteonu hindu. Codziennie wieczorem odbywa się tu niezwykła pudża, podczas której pudżarini przenoszą w srebrnej lektyce posąg Sundareśwary do sypialni bogini, by rano odnieść go z powrotem do siebie; raz w roku odbywa się ceremonia zaślubin boskiej pary.kraj Czolów

Sati odrodziła się jako Parwati, córka Himalajów, ale nie udawało jej się pocieszyć Śiwy, gdyż nie zwracał na nią uwagi. Dopiero gdy Parwati zaczęła medytować, Śiwa zwrócił na nią uwagę.
[...]
W aspekcie dobrotliwym — z mocy Sati, Umy i Parwati.
[...]
Związek Śiwa&Parwati jest partnerski, ale oparty na żywiole biologicznym. Mit opowiada, że przy gorących źródłach Manikaran, u stóp Himalajów, Śiwa kochał się z Parwati przez 10 tysięcy lat, po czym, zmęczony, wszedł w głęboką medytację na kolejne 10 tysięcy lat.
[...]
Jednak nie ma w tym związku prokreacji (jak w żadnym innym związku boskiej pary). Ganeśa jest synkiem Parwati, a uczyniła go sobie z woskowiny usznej tuż przed kąpielą i sama tchnęła weń życie. Śiwa tchnął życie w Skandę, którego stworzył ze swej spermy.
[...]
Śiwa jest Władcą życia i śmierci, ale sam nie zapładnia. Jest od płodności, ale nie jest ojcem, tak jak Parwati nie jest matką. Jest wolną mocą żeńskiej energii. Brak w religiach hindu konstruktu ojca i matki oraz brak dziewicy jako toposu kulturowego. Rodzicielstwo jest tylko czasową funkcją, rolą społeczną. Religie i filozofie hinduskie wyprowadzają ideę człowieczeństwa poza biologię i role społeczne, gdyż chodzi zawsze o przekraczanie stanu obecnego, nie chodzi o to kim/czym jesteśmy, lecz o to kim/czym mamy się stać. Ojcostwo i matkowanie należą do kanonu społecznych zachowań i powinności człowieka wobec człowieka, niezależnie od czystej biologii — guru spełnia rolę matki wobec ucznia, a starszy brat — rolę ojca wobec młodszego rodzeństwa.
[...]
Związana z Śiwą jako oddana, stabilizująca i łagodząca energia żeńska. Kiedy Śiwa czytał jej Wedy, Parwati zasnęła. Oburzony, strącił ją z piedestału Himalajów i kazał zamieszkać wśród rybaków. Przybrała postać małej dziewczynki i mieszkała nad morzem, a gdy podrosła, ogłoszono, że jej mężem zostanie ten, kto złapie rekina, który niszczył sieci rybaków. Śiwa przybył do wioski jako przystojny rybak i po unieszkodliwieniu rekina, zdobył rękę Parwati.
[...]
Lecz ma się nieodparte wrażenie, iż jej wizerunek nie przysłonił potężnych żeńskich siakti, Kali, Durgi i Ćamundy, które w związku z Śiwą grają zawsze role pierwszoplanowe, ale pozostają z nim wyraźnie zaprzyjaźnione, podczas gdy Parwati jest „grzeczną dziewczynką”, z którą Śiwa ma tylko mnóstwo kłopotów.

Najwyższa Rzeczywistość poddana energii sprawczej to Trimurti-Siakti: Brahma-Saraswati & Wisznu-Lakszmi & Śiwa-Parwati.

Prithivi to bogini Ziemi.

Boginie odgrywają na równi z bogami dramaty małych, ludzkich rzeczywistości i uprawiają odwieczną grę pozorów, lilę. Radha towarzyszy Krisznie w zabawie, lila, tworzenia świata, ale nie jest jego „małżonką”, lecz wieczną kochanką, a gdy obejmują się i namiętnie kochają, świat przestaje zamierać, budzi się do istnienia. O jej miłosnej przygodzie z Kriszną wyznawcy śpiewają pieśni i recytują poematy. Nie ma tu miejsca na akt płodzenia-rodzenia-macierzyństwa, przejawia się tu jedynie erotyczna gra przeciwstawnych biegunów. Sita, towarzyszka Ramy, wzór indyjskiej kobiety, czysta, wierna, podąża za swym mężem wszędzie, będąc mu bardziej siostrą niż żoną.

Radha występuje tylko pod liczbą Dwa: Radha-Lakszmi i Radha-Kriszna.
[...]
Kriszna w aspekcie Gowindy-pasterza, jest jedynym Objawieniem Boskiego pod liczbą Mnogości: w obrazie Kriszna-Gopi. Obraz Kriszna-Radha i obraz Kriszna-gopi mają różną zawartość semantyczną.

W nurcie bhakti, który po raz pierwszy pojawił się w Indiach już około III wieku p.n.e. i zyskał ogromną popularność, Kriszna jest wobec ascetów i mędrców przeciwstawnym archetypem duchowości. Ascetyczne nurty szkół buddyjskich i dżinijskich były dostępne tylko dla nielicznych, podczas gdy doktryna bhakti, oparta o prostą pobożność, bez skomplikowanych rytuałów, była radosnym uwolnieniem się duszy i jej wzlotu ku boskości. Pozwoliła wreszcie rozwijać wewnętrzną duchowość kobietom, a także wielbicielom z niższych stanów społecznych, gdyż wobec bóstwa wszyscy byli równi. Miłość Radhy do Kriszny została wzbogacona o wymiar metafizyczny. Radha to dusza bhakty dążąca do zespolenia z Brahmanem-Kriszną i nie zaznająca spokoju zanim się z Nim nie połączy.
[...]
W lesie Vrindavan Kriszna spotkał Radhę, żonę innego pasterza, gopi może nie najbardziej ponętną, ale najbardziej mu oddaną, która porzuciła cały świat, by oddać się niestawiającej żadnych warunków miłości do Kriszny.
[...]
Radha jest w swej miłości bezgranicznie oddana i cierpliwa. Uczy cierpliwości i przetrwania czasu rozdzielenia, który dla niektórych jest czasem katuszy i cierpienia. Radha czeka na spełnienie swej miłości z Kriszną zastygając w niemym do niego zachwycie, ale to pragnienie, łkanie ukryte na dnie duszy, nie wydobędzie żadnej skargi. On zapomina, tańczy z innymi, nie przychodzi, odwleka spotkanie, uwodzi każdą kobietę, a ona jest samym oddaniem i cierpliwym trwaniem w ciszy oczekiwania.
[...]
Jednak gdy przychodzi, dusze się splatają i czas jest wypełniony wiecznością. Siadając razem na huśtawce i kołysząc się w rytm połączonych ciał, odczuwają pełnię rozkoszy. Kriszna kradnie jej spinkę do włosów i zatapia się w jej rozpuszczonych, pachnących od słońca włosach. W zapamiętaniu miłosnego uścisku wiruje cały świat, aż do utraty tchu. Nie ma Radhy, ani Kriszny, tylko miliony pragnących kobiet i mężczyzn. Spełnienie jedności w boskim porządku przeznaczenia. Wreszcie Kriszna czesze i splata warkocze, zamyka spinkę. Odchodzi, a Radha czeka z pamięcią upojenia. To jej uwielbienie czyni z Kriszny boga.
[...]
Wraz z pastereczką Radhą są archetypem kochanków, pary frywolnej, gdzie nie intelekt a erotyzm odgrywa najważniejszą rolę, a miłość nie jest uwarunkowana ziemskimi ograniczeniami. Kolorowe obrazki Kriszny i Radhy dawane są w prezencie młodym parom małżeńskim.
[...]
W różnych odmianach ruchu bhakti, para Kriszna i Radha utożsamiają mistyczny związek dwojga połączonych dusz.
[...]
Wszyscy wielcy poeci Indii układali pieśni o tęsknej miłości Radhy do Kriszny, także Rabindranath Tagore. Ale najpiękniejsza powstała w XII wieku w Bengalu — Gitagowinda czyli Pieśń o Krisznie Pasterzu Dżajadewy.

Na północy Indii poświęcone Krisznie, a na południu — bogu miłości Kamie. Kriszna żalił się, że skóra Radhy jest biała, a jego — ciemna, i Jaśoda poradziła mu, żeby posypał ją kolorowym proszkiem. Tak więc w tym dniu wszyscy świętujący obsypują się kolorowym proszkiem i tańczą z radości. Kolor czerwony oznacza nową krew płynącą w żyłach, przynoszącą życie i miłość. Krisznie składa się w ofierze prasad, dar z czerwonych kwiatów drzewa asioki, symbol miłości. Wieśniacy śpiewają rozpustne piosenki, a wieczorem palą ogniska i pieką placki.

Boginie odgrywają na równi z bogami dramaty małych, ludzkich rzeczywistości i uprawiają odwieczną grę pozorów, lilę. Radha towarzyszy Krisznie w zabawie, lila, tworzenia świata, ale nie jest jego „małżonką”, lecz wieczną kochanką, a gdy obejmują się i namiętnie kochają, świat przestaje zamierać, budzi się do istnienia. O jej miłosnej przygodzie z Kriszną wyznawcy śpiewają pieśni i recytują poematy. Nie ma tu miejsca na akt płodzenia-rodzenia-macierzyństwa, przejawia się tu jedynie erotyczna gra przeciwstawnych biegunów. Sita, towarzyszka Ramy, wzór indyjskiej kobiety, czysta, wierna, podąża za swym mężem wszędzie, będąc mu bardziej siostrą niż żoną.

Ludziom potrzebne są zasady szczegółowe, modele (pattern) do działania na co dzień oraz pomoc i wsparcie. Niektórzy bogowie są więc herosami życia codziennego, jak Kriszna i Rama, inni czuwają nad relacją do zwierząt, jak Ganeśa i Hanuman. Rama jest modelem dla władców sprawiedliwych i stoi na straży dharmy. Lakszmi czuwa nad finansowym dobrem człowieka, Saraswati nad jego rozwojem poprzez nauką i zdobywanie umiejętności artystycznych. W różnych epokach bogowie przyjmowali na siebie różne funkcje, dziś notuje się, na przykład, wielkie odrodzenie popularności Hanumana, opiekuna drzew i przyrody.
[...]
Obraz Ramy w liczbie Trzy, jako Rama-Sita-Lakszmana przedstawia zwycięstwo nad Rawaną , a pod liczbą Dwa jako Rama-Sita — idealną parę królewską, zaś jako Rama-Lakszmana — idealny związek braterski, a jako Rama-Hanuman — lojalność w służbie władzy.

Pomagał Ramie odnaleźć Sitę, gdy została porwana na Sri Lankę i był głównym, obok Ramy, bohaterem wielkiej bitwy, w której Rawana i jego rakszasy zostały całkowicie rozbite. Po bitwie Rama chciał zapłacić Hanumanowi za usługę, ale ten odmówił, ciesząc się jednak, że został potraktowany jak dowódca małp, a nie jak sługa niewolnik, któremu nigdy się za usługi nie płaci. Odtąd służył Ramie bezgranicznie oddany i wierny.
[...]
Kiedy po bitwie na Sri Lance zachorował Lakszmana, brat Ramy, Hanuman poleciał w Himalaje po zioła. Przeniósł całą górę, gdyż wtedy jeszcze nie umiał rozróżniać ziół. Ale bardzo szybko nauczył się je zbierać i nawet został aptekarzem i lekarzem. Dawniej leczył rany odniesione w bitwach, a dziś chroni ludzi od wypadków drogowych i wzdłuż wszystkich indyjskich dróg rozlokowane są małe świątynki jemu poświęcone.
[...]
Przedstawiany w kwartecie z Ramą, Lakszmaną i Sitą, Hanuman symbolizuje ponadludzką, zwierzęcą siłę potrzebną do sprawowania władzy i pokonania wszystkich niskich i prymitywnych mocy przeciwnych. Uosabia dziką inteligencję i spryt w służbie słusznej sprawy (przeniesienie góry z Himalajów), a przede wszystkim bezgraniczną wierność i oddanie jednemu panu, Ramie.
[...]
Hanuman Dżajanti — święto z okazji jego narodzin przypada na pełnię księżyca w miesiącu czaitra (marzec/kwiecień), recytuje się te fragmenty Ramajany, w których opiewane są jego najlepsze cechy — lojalność wobec Ramy i prawość.

Żaden hindus, mieszkający w Indiach lub poza Indiami, nie jest „wyznawcą” hinduizmu, gdyż jest to nazwa zbiorcza obejmująca wszystkie występujące na subkontynencie i w regionach zamieszkałych przez hindusów, formacje i odłamy religijne. Nie można być „wyznawcą” zbioru różnorodnych i sprzecznych elementów. Żaden więc hindus nie może być jednocześnie żarliwym sługą Śiwy, Ramy, Kriszny (religia bhakti), bogini Kali (tantryzm), rzeki Gangi (religia Kumbha Mela) i pozostałych, których jest mnogość. Każdy hindus dokładnie określa swoją religię.
[...]
Wedy nie są, jak sądzą niektórzy, pismem świętym religii hindu, określającymi kanon lub dogmat obowiązujący wszystkich hindusów. Religia hindu nie jest religią księgi. Arjowie, Wedy i sanskryt to przybysze z zewnątrz. Do dziś przetrwały w nieskazitelnej formie niektóre religie wcześniejsze (w większości kobiece), a inne choć uległy ogromnym przekształceniom, to ukazują substrat przedaryjski (śiwaizm, tantryzm, siaktyzm). Wedy pozostają najważniejszym tekstem świętym dla braminów, którzy stanowią najwyżej 6% społeczeństwa. Dla miłośników Kriszny tekstem świętym jest Bhagawadgita. Dla podążających za przykładem Ramy najważniejszym tekstem, nie uważanym za święty, jest Ramajana. Kto wybrał na iszta dewatę współczesnego mędrca i guru, na przykład Sai Babę, ten będzie jego teksty uważał za święte.

Na jego przedaryjskie pochodzenie, oprócz koloru skóry, wskazuje wierność Śiwie i kult lingamu. W Bhagawadgicie objawia się jako Najwyższa Moc Boska i jako Boski Nauczyciel, który przekazuje indoeuropejskim wojownikom Naukę Jogi, należącą do najstarszej warstwy cywilizacyjnej Indii, przechowaną przez mędrców znad Indusu. Podczas tego długiego procesu wymiany kulturowej między spadkobiercami cywilizacji harappejskiej, a nowymi przybyszami, Kriszna nie został jednak włączony do panteonu wedyjskiego, mimo że zdetronizował Indrę, ale jego kult był niezwykle żywy wśród ludów rolniczych. Paradoksalnie później niż Rama, siódmy awatara Wisznu, dopiero w pierwszych wiekach naszej ery stał się jedną z najważniejszych Boskich Postaci hinduskiej sanatany dharmy, według której pojawił się na ziemi jako ósmy awatara Wisznu, przynosząc na ziemię ideę miłości w znaczeniu ahimsy i bhakti, niekrzywdzenia i bezwarunkowego, całkowitego oddania się bogu. Rama i Kriszna pojawili się na ziemi wśród ludzi, zadbali o potrzebę kontaktu ludzi z boskością, stali się bliscy i dlatego są najbardziej z wszystkich boskich postaci wielbieni, kochani i adorowani.
[...]
Murti Kriszny, jego postać, jest też jedną z najbardziej skomplikowanych, ukazuje wielość aspektów niekiedy wewnętrznie sprzecznych (wojownik nawołujący do zniszczenia/radosne niewinne dziecko) odbiegając zarówno od nieskomplikowanej postaci Wisznu, którego jest awatarem jak i od spójnej i jednoznacznej postaci Ramy. W różnych regionach Indii przybiera różne twarze, jest wielbiony pod wieloma imionami i sławiony w mitach o różnej treści. Niewątpliwie jest w Indiach jedną z największych mocy boskich, ukazując się wielbicielom pod taką formą, jaką oni sami sobie wybiorą i jakiej oczekują. I dla nich jest wtedy Najwyższym Objawieniem, Jedyną Boską Rzeczywistością, Potęgą Świata — Iśwarą.

Siedziba Wisznu jest na wschodzie nad Zatoką Bengalską, w Puri. Zdaniem wielu hindusów jest to obecnie najważniejsza pielgrzymka hindu. Wisznu występuje tu pod imieniem Jagannatha, Pan Świata, a jego statuetka z czarnego drewna ma zawierać szczątki Kriszny. Jagannatha, siostra Subhadra i brat Balabhadra tworzą trimurti (podobnie jak Rama, Sita i Lakszmana). Najważniejszym świętem jest Rath Yatra, kiedy to na olbrzymich trzech rydwanach statuetki są na 7 dni przemieszczane do ogrodów, usytuowanych w odległości 1,5 km od świątyni Jagannatha. Rydwany są budowane co roku na nowo, gdyż po ceremonii trzeba je… spalić.
[...]
Dham boga Ramy znajduje się na południu, w Rameswaram. Ogromnych rozmiarów świątynia Ramanathaswamy wznosi się przy Moście Adama (ciąg wysepek, raf koralowych, mielizn, łach piaskowych i skał podwodnych tworzących „most” między Indiami i Sri Lanką), gdzie Rama postawił jedną stopę, by drugą stopą przejść na Sri Lankę, pokonać demona Rawanę i uwolnić Sitę. Tutaj dokonał ablucji po zabiciu Rawany, a następnie wzniósł lingam na cześć Śiwy. Stąd też rozpoczął wraz z Sitą swój triumfalny powrót do domu, do Ajodhji. Hindusi wdzięczni za zwycięstwo nad demonem (symbol niewiedzy) rozświetlali mu drogę rozpalając lampki oliwne (symbol prawdy). Podczas Diwali, święta światła, w całych Indiach ludzie palą światło na pamiątkę tego mitologicznego zdarzenia.
[...]
Ajodhja — miejsce urodzenia Ramy, szóstej awatary boga Wisznu. Około VII wieku została tam zbudowana jedna z dwóch najważniejszych świątyń poświęconych temu bogu (druga znajduje się w Rameswaram).

diwali, dipawali — najważniejsze święto obchodzone w całych Indiach, rozpoczyna się w 14-ty dzień księżycowy miesiąca kartik, po dwóch tygodniach ciemności, gdy księżyc jest w nowiu, a więc w czarnym księżycu, między końcem września a początkiem listopada; dipa to mała lampka oliwna, zaś awali znaczy rząd — podczas święta wszyscy hindusi, niezależnie od wyznawanej religii, wystawiają przed dom rzędy zapalonych lampek oliwnych. Jest to symboliczne zwycięstwo światła nad ciemnością, dobra nad złem, na pamiątkę zwycięstwa boga Ramy nad demonem Rawaną. W opowieści mitologicznej, ludzie uszczęśliwieni tym ostatecznym rozgromieniem zła oświetlali drogę bogu Ramie kiedy powracał w triumfalnym marszu z Sitą, Lakszmaną i Hanumanem ze Sri Lanki do Ajodhji.Ramajana
[...]
Ramanavami — urodziny Ramy obchodzi się w marcu/kwietniu, przy zapalonych w świątyniach lampkach odgrywane są fragmenty Ramajany, pieczołowicie przygotowane przez zespoły artystyczne pod okiem braminów (Sitę i jej kobiecy dwór odgrywają tylko chłopcy, synowie braminów).

= ten, który się podoba inne imiona: Ramaczandra, Rama = świetlisty (epitet czandra jest najczęściej stosowany dla określenia księżyca w pełni, ale jeśli występuje z imieniem własnym jak Czandragupta, to znaczy świetlisty gupta).
[...]
W parze z Sitą, Rama jest utożsamiany z ideałem męskiej wierności i oddania żonie (w przeciwieństwie do Kriszny, bałamutnego kochanka). Personifikuje doskonałą Kulturę osobistą (wykształcenie, etyka i ogłada), podczas gdy Sita — łagodne siły Natury (cierpliwość, stałość, powtarzalność).
[...]
Czuwa nad nim sam Agastja, wielki mędrzec z Gór Windhja, autor kilku hymnów Rigwedy. Podczas wygnania, Sita, Rama i Lakszmana byli jego uczniami — przekazał im wielkie dzieła tradycji wedyjskiej oraz wiedzę o bogach.
[...]
Jako obrońca starożytnego porządku społecznego stoi na straży dharmy i systemu warn. Zyskał na popularności w ostatnich czasach z powodu impasu politycznego w Ajodhji i stał się ikoną hinduskiego nacjonalizmu. Ale bardziej jako bohater narodowy niż boski posłaniec boga Wisznu. Wielbicielem Ramy był Mahatma Gandhi.
[...]
Mógł być, podobnie jak Kriszna, legendarnym lub mitycznym wodzem plemiennym północno-wschodnich Indii z czasów przedaryjskich około 2000 p.n.e. Epos Ramajana przedstawia właśnie życie i tradycje na dworze władcy w archaicznych czasach Treta Yugi, kiedy zrodziła się instytucja władzy królewskiej. Rama i jego bracia otrzymują jako książęta staranne wykształcenie wojowników — ćwiczą się w sztukach walki, idą do lasu odebrać wysoką naukę od leśnych mędrców.
[...]
Rama jest wyraźnie reprezentantem drugiej fali ludów indoeuropejskich, które zamiast upierać się przy swoim porządku społecznym jak czynili to Bharatowie, integrowali się szybciej i łagodniej z ludnością tubylczą. Te pomieszane ludy zajmują dziś strefę języków hindi, czyli Indie środkowo-północne; Kriszna reprezentuje natomiast pierwszą falę, zepchniętą na peryferia, strefę ludów mówiących językami: gudżarati, marati, orija i bengali.
[...]
W czasach powstawania Ramajany, ksiatrijowie pełnili funkcję chlebodawców, darczyńców i wspomożycieli bardziej niż zarządców. Ich najważniejszą rolą było bycie szlachetnym (arya) i dawanie przykładu innym. Gdyby nie to, że tradycja ta przetrwała do dziś — kto jest arya, ten jest szlachetny, ten wspomaga innych — można by Ramajanę między bajki włożyć i nie traktować poważnie. Ale wiadomo, że władcy hinduscy (nie islamscy, oczywiście) z wielkim przejęciem wzorowali się na etosie Ramy aż do czasów nam współczesnych.
[...]
Dla władców dynastii Bundela w Orczi, jak ukazują wspaniałe freski z XVI wieku, Rama był ideałem sprawiedliwego króla, a mniej bogiem, chociaż na freskach ukazali chronologiczne miejsce pojawienia się go na ziemi jako awatara Wisznu. Władcy radżpuccy, których różne dynastie przejęły władzę między VIII a XIV wiekiem n.e. w wielu regionach Indii, uważali Ramę nawet za swego protoplastę. Dotyczyło to zwłaszcza tych klanów radżpuckich, które wywodziły swe pochodzenie od synów Księżyca, Czandry. We wszystkich niemal pałacach Radżastanu, Ramę przedstawia się siedzącego na tronie z Sitą, ze stojącym obok nich Lakszmaną i Hanumanem siedzącym obok tronu. Rama symbolizuje sprawiedliwość, Sita — oddanie, Lakszmana — wsparcie słusznej sprawy, a Hanuman — inteligencję w służbie władcy.
[...]
Cała opowieść o porwaniu Sity i osadzeniu jej na samym krańcu Indii, na Sri Lance, o podróżach Ramy zaglądającego w każdy zakątek Indii w poszukiwaniu żony i o długim jego pobycie na południu zanim powrócił do Ajodhji, cała ta opowieść streszcza „zdobywanie” południa przez ludy indoeuropejskie i przyjmowanie przez nich nowych idei. Jak widzieliśmy, w Mahabharacie został opowiedziany moment dziejowy (trwający 200-300 lat, ale z punktu widzenia mitologii był to moment) całkowitego upadku etosu aryjskiego ksiatriji, z powodu sprzeniewierzenia się dharmie (brak panowania nad emocjami), co pociągnęło za sobą wzajemne wybicie się klanów. Ramajana opowiada, że dano sobie radę z ukróceniem rozpasanych obyczajów tej warstwy społecznej. Społeczeństwo, a zwłaszcza społeczeństwo Indii południowych, zrezygnowało już około VI wieku p.n.e. z wedyjskiego wywyższenia warny ksiatrijów. Dlatego Rama nie ma w sobie już nic z barbarzyństwa Bharatów, a posiada wszystkie cechy Drawidów. Zrealizował nowy obraz ksiatriji: zamiast nieokrzesanego wojownika pojawił się wspomożyciel, miłośnik Dharmy, niedościgły włodarz, nieskazitelny mąż.
[...]
Przykład Ramy fantastycznie ukazuje wzajemne uzupełnianie się dwóch tradycji — indoeuropejscy przybysze wprowadzili ideę arya, która została przejęta przez ludy drawidyjskie i ujęta w etos wojownika pokonującego ciemności, walczącego o Światło i Prawdę. W Ramajanie warstwa wedyjska to — rydwan, ogień, ofiara konia (aśwamedha), to swajamwara przygotowana przez ojca Sity, rytuał współzawodnictwa o rękę księżniczki, na który zjechali wszyscy szlachetnie urodzeni młodzieńcy. Ale łuk Śiwy, którego cięciwę udaje się naciągnąć tylko Ramie to już warstwa drawidyjska. Także lekkość potraktowania tematu — asceci i leśni mędrcy otrzymali od Ramy obietnicę, iż w następnym życiu odrodzą się jako pasterki i będą tańczyć z nim do utraty tchu, gdy pojawi się na Ziemi pod postacią Kriszny.
[...]
Jej imię to blizna na powierzchni ziemi pozostawiona przez lemiesz pługa, w którą wieśniak zasiewa ziarno. Nie jest obdarzona tak silną osobowością jak wielkie boginie przedaryjskie, nie dysponuje też tak silną żeńską energią. Jako wedyjskie bóstwo pszenicy została „wchłonięta” przez potężną Lakszmi i stanowi jeden z jej aspektów. Gdyby nie została żoną Ramy o potężnej mocy boga-bohatera, zostałaby pewnie zapomniana. Ale silna pozostaje identyfikacja Sity-bruzdy z żoną. Żyje w cieniu Ramy jako symbol wiernej małżonki, o której cnotę mąż musi dbać co najmniej tak samo jak o swój honor.
[...]
W siódmym rozdziale Ramajany, wyraźnie zredagowanym dużo później, Rama obawia się jednak, czy Sita mieszkając w pałacu Rawany i przebywając z obcym mężczyzną pod jednym dachem, dochowała mu wierności małżeńskiej, dlatego musi dowieść swej czystości i przejść rytuał ognia. Bóg ognia, Agni wiedząc, że Sita jest ikoną niewinności oburzył się i nie pozwolił zapalić stosu, sam zaprowadził ją do Ramy. Lecz została mimo to wygnana i zamieszkała w lesie przy mędrcu Walmiki. Powiła bliźniaki i przez piętnaście lat słuchała wraz z synami nauk mędrca. Gdy któregoś dnia Rama przybył do mędrca Walmiki z prośbą o radę, rozpoznał w bliźniakach swoich synów i chciał, by Sita do niego wróciła. Ale ona poprosiła ziemię, by się rozstąpiła i zniknęła w bruździe, tak jak się narodziła, nie chcąc więcej cierpieć z powodu Ramy. A on, rozżalony stratą, wszedł do rzeki Saraju i w niej zniknął.
[...]
Ta wersja kłóci się z obrazem Ramy-wojownika, opiekuna młodych kobiet. Uratował on przecież Ahalję, która została przez męża zamieniona w kamień, po tym jak Indra nawiedził ją w nocy i uwiódł. Rama dotknął stopami kamienia i przywrócił jej postać, a także pogodził z mężem, riszi Gautamą.
[...]
Był młodszym bratem Ramy, a wraz ze swoim bratem-bliźniakiem otrzymali przy urodzeniu jedną czwartą boskiej inkarnacji Wisznu. Dlatego odznaczał się wielką łagodnością, ale i potężną boską siłą przenikliwości pozwalającą ochraniać i służyć. Dla hindusów jest ideałem oddanego brata, który o nic nie pytając łagodzi, rozumie i służy. Był nieodłącznym towarzyszem Ramy i Sity na wygnaniu w lesie, pobierał wraz z nimi stosowne nauki, a kiedy Sita została porwana — udał się z Ramą na poszukiwania i uczestniczył w wielkiej bitwie przeciwko Rawanie. Po zwycięstwie ciężko zachorował i wszyscy obawiali się o jego życie. Mogło mu pomóc tylko jedno zioło, które rosło w Himalajach. W Himalaje poleciał Hanuman, a nie umiejąc rozróżnić owego zioła od wielu innych ziół rosnących na stokach gór, zabrał ze sobą całą górę i przeniósł ją na Sri Lankę, ratując życie Lakszmany.
[...]
Ramanavami — urodziny Ramy obchodzi się w marcu/kwietniu, przy zapalonych w świątyniach lampkach odgrywane są fragmenty Ramajany, pieczołowicie przygotowane przez zespoły artystyczne pod okiem braminów (Sitę i jej kobiecy dwór odgrywają tylko chłopcy, synowie braminów).

Najpierw jest miejsce sacrum, a dopiero potem świątynia. Niemal wszystkie hinduskie świątynie były budowane w miejscach wyznaczonych przez określone zdarzenie mitologiczne, czyniące owo miejsce świętym. Od czasów starożytnych, a może nawet archaicznych, poprzedzających ruch budowy świątyń z kamienia, w tych właśnie miejscach odbywały się prowadzone przez braminów i pudżarinów rytuały i pudże upamiętniające owo zdarzenie. W Ajodhji najpierw przez setki lat świętowano urodziny boga Ramy dokładnie w miejscu, w którym według mitologii znajdował się królewski pałac, a dopiero później zbudowano tam kamienną świątynię. Podobnie w Mathurze, urodziny Kriszny obchodzono przez 3 tysiące lat zanim wzniesiono świątynię. Według mitologii, Śiwa po śmierci Sati, ukochanej małżonki, nosił na plecach jej ciało i rozpaczał; Brahma chciał mu ulżyć i przywrócić do rozsądku, więc odcinał po kawałku różne części jej ciała i wyrzucał; wtedy jeden palec spadł w miejscu nazywanym Kalighat. Od niepamiętnych czasów odprawiano w tym miejscu rytuały i „pamiętano” o tym, że bogowie też cierpią. I wprawdzie dzisiejsza świątynia jest całkiem nowoczesna (z roku 1847), to miejsce kultu jest tak stare jak hinduska mitologia. Obok Kalighat zbudowano Kalkutę, dziś 30-milionowe miasto, ale ludzie wciąż cierpią razem z Śiwą. Świątynia w Czidambaram została wzniesiona dokładnie tam, gdzie żyli w lesie dwaj asceci, którym Śiwa pokazał swój kosmiczny taniec.
[...]
Meczet jest dla muzułmanów miejscem modlitwy do Allaha i nie jest związany z żadnym „pamiętnym wydarzeniem”. Muzułmanie indyjscy nazywają swoje świątynie masjid (meczet), ale istnieje zasadnicza różnica między Dżama Masdżid, który był fundacją cesarską i stawiano go na wolnej ziemi, a meczetami wznoszonymi na uprzednio zniszczonych i rozebranych świątyniach hinduskich. Hindusi nie mieli nigdy nic przeciwko wznoszeniu tych pierwszych, cierpieli natomiast i cierpią do dziś, gdy na ruinach świątyń — Kriszny w Mathurze i Ramy w Ajodhji, Wielcy Mogołowie kazali wznieść masjidy. Trudno zliczyć, ile hinduskich świątyń zostało obróconych w perzynę od momentu pojawienia się muzułmanów w Indiach, czyli od roku 1000.

Pod szóstą awatarą Paraśuramy, Ramy z toporem, Wisznu zniszczył warnę ksiatrijów. Było to w epoce Treta Yuga.
[...]
Rama, Kriszna i Budda przybyli na Ziemię z mocą Wisznu i ofiarowali ludziom dharmę, bhakti i dżnianę (poznanie siebie samego). Dla hindusów Budda jest Nauczycielem i zgodnie z jego życzeniem nie traktuje się go jak boga. Ani tym bardziej jako założyciela religii. Ponieważ jednak każdy Wielki Nauczyciel jest awatarą boskości, więc nie ma nic dziwnego w tym, że przez wyznawców niektórych sekt, na przykład buddyzmu therawada, został on ubóstwiony i stał się Lordem Buddą, bogiem, iszta dewatą. Prowadzi ku wyzwoleniu tych, którzy poprzez akt zaufania i miłości (bhakti) zawierzyli tej właśnie postaci przejawu boskości.
[...]
Lakszmi spoczywa niekiedy na potężnej piersi Wisznu, gdyż jest jego siakti, drugim ja, alter ego i energią bliźniaczą. Są ze sobą zespoleni bardziej w aspekcie brat-siostra niż mąż-żona. Jej energia Pomyślności jest Zachowywana (Wchłaniana) przez jego materię. Towarzyszy mu we wszystkich zstąpieniach na ziemię, pod postacią Sity, kiedy pojawił się jako Rama i pod postacią Draupadi, żony pięciu Pandawów, kiedy pojawił się jako Kriszna.

Drugie zstąpienie przybrało postać Kurmy, żółwia, który wyłaniając się z wody ocalił skarby z poprzedniego okresu, zagubione podczas potopu. Kurma podtrzymuje mityczną górę Mandarę, która służy dewom i asiurom do ubijania oceanu mleka, z wężem Wasuki owiniętym wokół ubijaka. Z mleka wytrąca się masło, ale także inne znakomitości (w liczbie 14): amrita (nektar nieśmiertelności), lekarz Dhanwantari, bogini Lakszmi, księżyc Czandra, nimfa Rambha, najpiękniejsza z apsar, biały słoń królewski, koń i krowa, drzewo życia, łuk który nigdy nie chybia, koncha.

Ratri to noc pełni księżyca cytowana w Ratri-sutrze; do dziś obchodzone jest święto Śiwaratri.
[...]
Durga występuje pod dziewięcioma formami — Durga, Parwati, Kali-Rudra, Gayatri, Baishanavi, Sitala, Bhairavi, Gouri i Ratri. Do dziś obchodzone jest trwające dziesięć dni święto Daśera, dziewięciu matek, pod którymi może pojawić się Durga.

Kriszna opuścił brzegi Jamuny, Vrindavan i Mathurę i jako dorosły mężczyzna udał się ze swym klanem Jadawów do Gudżaratu, gdzie zbudował miasto Dwarkę i zamieszkał z żoną Rukmini. Zaprzyjaźnił się z braćmi Pandawami, ale najbardziej z Ardżuną i jej oddał za żonę swoją siostrę Subhadrę. Chciał pomóc Pandawom w wojnie z Kaurawami i przyjął funkcję woźnicy rydwanu Ardżuny. W przeddzień kataklizmu wojny otrzymał od Wisznu Najwyższą Moc Boskiej Energii i przekazał Wiedzę, objawienie nowego pojęcia Dharmy i trzech sposobów ujarzmienia namiętności, Jogę czynu, poznania i miłości.

Dla hindusów — wiecznie biały wierzchołek góry jest lingą Śiwy, a on sam jako wielki jogin, siedzi nieopodal szczytu na tygrysiej skórze pogrążony w odwiecznej medytacji, która utrzymuje świat w istnieniu. Dla buddystów — jest siedzibą Samwary, tantrycznej formy Śiwy. Dżiniści uważają, że ich pierwszy prorok uzyskał tu wyzwolenie. Tybetańczycy należący do religii bon mają ją za punkt centralny mitycznego kraju i miejsce zejścia z nieba na ziemię jego twórcy. Wielki jogin Tybetu, Milarepa, spędził tu w ascezie 11 lat.

Starożytna religia hindu, charakteryzująca się mnogością bogiń i przejawów żeńskiej energii działania, siakti, została za sprawą Indoeuropejczyków uproszczona i sprowadzona do trzech imion bogiń: Saraswati-Lakszmi-Parwati.
[...]
Arjowie, myślący kategoriami ładu apollińskiego, uporządkowali starohinduskie bóstwa ładu dionizyjskiego, w którym pleniły się bujnie i rodziły w ekstatycznej wizji wciąż nowe formy. I tak wyróżnili oni tylko trzy boginie, tworząc żeńską trimurti — Saraswati, Lakszmi i Parwati — przyporządkowaną trimurti męskiej. Inne boginie pozostały całkowicie wolne, żadnej już nie związano z bogiem, na czele z Durgą, której przyporządkowano wszystkie znane imiona bogiń lokalnych. Tych imion-konceptów jest 108. Nawet Lakszmi, której osobowość tak bardzo wyemancypowała się z idei bezosobowej siakti-Mahadevi, jest inkarnacją bogini Durgi.
[...]
Boginie są partnerkami, a nie „małżonkami”. Występują przy bogu na zasadzie komplementarności, ale nie w aspekcie prokreacji, gdyż żadna z par nie ma wspólnych, zrodzonych z siebie boskich dzieci. Saraswati nie ma dzieci z Brahmą, a Lakszmi nie rodzi dziecka Wisznu, Parwati sama tworzy synka Ganeśię, a Śiwa sam tworzy Skandę.

Brahma&Saraswati — Wisznu&Lakszmi — Śiwa&Parwati.
[...]
Brahma-SaraswatiLudziom potrzebne są zasady szczegółowe, modele (pattern) do działania na co dzień oraz pomoc i wsparcie. Niektórzy bogowie są więc herosami życia codziennego, jak Kriszna i Rama, inni czuwają nad relacją do zwierząt, jak Ganeśa i Hanuman. Rama jest modelem dla władców sprawiedliwych i stoi na straży dharmy. Lakszmi czuwa nad finansowym dobrem człowieka, Saraswati nad jego rozwojem poprzez nauką i zdobywanie umiejętności artystycznych. W różnych epokach bogowie przyjmowali na siebie różne funkcje, dziś notuje się, na przykład, wielkie odrodzenie popularności Hanumana, opiekuna drzew i przyrody.
[...]
Parwati występuje pod liczbą Dwa w przeróżnych związkach, okazując za każdym razem inny aspekt siebie i oświetlając inny aspekt partnera — Śiwa-Parwati to czysta męskość-żeńskość, Parwati-Ganeśa to matka-syn, Parwati-Durga to przedstawienie różnej energii żeńskiej, podobnie w parach Parwati-Kali i Parwati-Ćamunda. Pod liczbą Trzy w pierwotnej Trimurti-Siakti, skąd rozchodzą się wszystkie energie dynamiczne: Saraswati-Lakszmi-Parwati i pod trojaką postacią czystej energii żeńskiej: Parwati-Kali-Durga.
[...]
Symboliczne znaczenie pary Brahma-Saraswati oznacza, że męskość wirtualna potrzebuje do Tworzenia zasad żeńskiej energii Wiedzy, czyli, że nic nie można stworzyć bez energii i umiejętności.
[...]
Jej imieniem była nazwana starożytna rzeka, płynąca równolegle do Indusu, która zaginęła w wyniku trzęsienia ziemi, jak się uważa około 2000 p.n.e. To nad tą rzeką riszi usłyszeli tekst Rigwedy i inne utwory śruti.
[...]
Płynie na łabędziu po jeziorze o lustrzanej tafli, w której odbija się jej wizerunek, co symbolizuje pełną kontrolę nad uczuciami i spokój umysłu, nieodzowny dla jasności wyrażania się. Zbiera potoki mowy, tak jak ocean gromadzi wody rzek. Bogini potoków mowy, słów i elokwencji, twórczyni sanskrytu, języka „pełnego, całkowitego”, panuje nie tylko nad słowem mówionym, ale i pisanym — nad znakami sanskryckiego sylabariusza. Jest opiekunką alfabetu devanagari. Nie budowano świątyń dla Saraswati i kultu jej nie oddawano.
[...]
(Nazywanie pary Brahma-Saraswati „małżeństwem”, Saraswati „żoną”, a Brahmę „mężem” jest zbyt daleko posuniętym antropomorfizmem).

Według mitologii indyjskiej na początku była Ziemia, Śri (nie Słowo) spoczywająca na kwiecie lotosu, więc lotos jest symbolem Stworzenia, kreacji, podporą wszystkiego, co istnieje w świecie materialnym i duchowym. Bogini Lakszmi spoczywa na różowym kwiecie lotosu, a bogini Saraswati — na białym; w ikonografii wielu bogów przedstawia się siedzących na kwiecie lotosu, także — Buddę. Lotos jest apoteozą piękna i idealnej symetrii. Korzenie kwiatu lotosu tkwią w mętnych wodach podświadomości, zamknięty kwiat o kształcie jaja wynurza się i przebija łodygą taflę wody, naszą świadomość, rozchylające się płatki symbolizują proces otwierania się duszy, zaś płatki otwarte ku górze — nasze dążenie ku nadświadomości, boskiej jaźni.

Wasanta Pańczami — kiedyś obchodzone było tylko na północy, w styczniu, dziś rozprzestrzenia się w całych Indiach. Na ulicach buduje się ołtarze ku czci bogini Saraswati i wiosny (wasanta znaczy wiosna); uczniowie i studenci przynoszą podręczniki szkolne i książki, instrumenty muzyczne, sztalugi, pędzle malarskie i wszelkie przybory szkolne z prośbą o błogosławieństwo.

Najwyższa Rzeczywistość poddana energii sprawczej to Trimurti-Siakti: Brahma-Saraswati & Wisznu-Lakszmi & Śiwa-Parwati.

Kalighat w Kalkucie — świątynia poświęcona bogini Kali, wzniesiona w miejscu, gdzie według mitu spadł palec Sati, ukochanej żony Śiwy, poćwiartowanej przez bogów. Święta Kali-pudża i Durga-pudża ściągają niezliczoną ilość pielgrzymów. Jest to jedno z nielicznych już w Indiach miejsc, gdzie wciąż składa się krwawe ofiary ze zwierząt (kogutów i kozłów).

Jego pierwszą siakti była Sati, córka Dakszy. Oboje podstępem uzyskali zgodę na boskie małżeństwo. Ale ojcu nie spodobał się asceta posypany popiołem i ignorował on Śiwę, między innymi nie zaprosił go na wielki rytuał świętej ofiary. Zrozpaczona Sati rzuciła się w ogień. Śiwa stworzył wtedy ze swej wściekłości Kali i Bhairawę, wyciągnął z ognia ciało Sati i obnosił je po świecie. Żeby mu ulżyć, Brahma odcinał po kawałku części ciała, aż się rozpadło. Wtedy Śiwa osiadł w Himalajach i pogrążył się w medytacji.
[...]
Sati odrodziła się jako Parwati, córka Himalajów, ale nie udawało jej się pocieszyć Śiwy, gdyż nie zwracał na nią uwagi. Dopiero gdy Parwati zaczęła medytować, Śiwa zwrócił na nią uwagę.
[...]
W aspekcie dobrotliwym — z mocy Sati, Umy i Parwati.

Najpierw jest miejsce sacrum, a dopiero potem świątynia. Niemal wszystkie hinduskie świątynie były budowane w miejscach wyznaczonych przez określone zdarzenie mitologiczne, czyniące owo miejsce świętym. Od czasów starożytnych, a może nawet archaicznych, poprzedzających ruch budowy świątyń z kamienia, w tych właśnie miejscach odbywały się prowadzone przez braminów i pudżarinów rytuały i pudże upamiętniające owo zdarzenie. W Ajodhji najpierw przez setki lat świętowano urodziny boga Ramy dokładnie w miejscu, w którym według mitologii znajdował się królewski pałac, a dopiero później zbudowano tam kamienną świątynię. Podobnie w Mathurze, urodziny Kriszny obchodzono przez 3 tysiące lat zanim wzniesiono świątynię. Według mitologii, Śiwa po śmierci Sati, ukochanej małżonki, nosił na plecach jej ciało i rozpaczał; Brahma chciał mu ulżyć i przywrócić do rozsądku, więc odcinał po kawałku różne części jej ciała i wyrzucał; wtedy jeden palec spadł w miejscu nazywanym Kalighat. Od niepamiętnych czasów odprawiano w tym miejscu rytuały i „pamiętano” o tym, że bogowie też cierpią. I wprawdzie dzisiejsza świątynia jest całkiem nowoczesna (z roku 1847), to miejsce kultu jest tak stare jak hinduska mitologia. Obok Kalighat zbudowano Kalkutę, dziś 30-milionowe miasto, ale ludzie wciąż cierpią razem z Śiwą. Świątynia w Czidambaram została wzniesiona dokładnie tam, gdzie żyli w lesie dwaj asceci, którym Śiwa pokazał swój kosmiczny taniec.

Boginie odgrywają na równi z bogami dramaty małych, ludzkich rzeczywistości i uprawiają odwieczną grę pozorów, lilę. Radha towarzyszy Krisznie w zabawie, lila, tworzenia świata, ale nie jest jego „małżonką”, lecz wieczną kochanką, a gdy obejmują się i namiętnie kochają, świat przestaje zamierać, budzi się do istnienia. O jej miłosnej przygodzie z Kriszną wyznawcy śpiewają pieśni i recytują poematy. Nie ma tu miejsca na akt płodzenia-rodzenia-macierzyństwa, przejawia się tu jedynie erotyczna gra przeciwstawnych biegunów. Sita, towarzyszka Ramy, wzór indyjskiej kobiety, czysta, wierna, podąża za swym mężem wszędzie, będąc mu bardziej siostrą niż żoną.

Obraz Ramy w liczbie Trzy, jako Rama-Sita-Lakszmana przedstawia zwycięstwo nad Rawaną , a pod liczbą Dwa jako Rama-Sita — idealną parę królewską, zaś jako Rama-Lakszmana — idealny związek braterski, a jako Rama-Hanuman — lojalność w służbie władzy.

Pomagał Ramie odnaleźć Sitę, gdy została porwana na Sri Lankę i był głównym, obok Ramy, bohaterem wielkiej bitwy, w której Rawana i jego rakszasy zostały całkowicie rozbite. Po bitwie Rama chciał zapłacić Hanumanowi za usługę, ale ten odmówił, ciesząc się jednak, że został potraktowany jak dowódca małp, a nie jak sługa niewolnik, któremu nigdy się za usługi nie płaci. Odtąd służył Ramie bezgranicznie oddany i wierny.
[...]
Przedstawiany w kwartecie z Ramą, Lakszmaną i Sitą, Hanuman symbolizuje ponadludzką, zwierzęcą siłę potrzebną do sprawowania władzy i pokonania wszystkich niskich i prymitywnych mocy przeciwnych. Uosabia dziką inteligencję i spryt w służbie słusznej sprawy (przeniesienie góry z Himalajów), a przede wszystkim bezgraniczną wierność i oddanie jednemu panu, Ramie.

Podobnie jak Sita, nie jest uosobieniem potężnej żeńskiej mocy, choć jest wcieleniem bogini Lakszmi.

Siedziba Wisznu jest na wschodzie nad Zatoką Bengalską, w Puri. Zdaniem wielu hindusów jest to obecnie najważniejsza pielgrzymka hindu. Wisznu występuje tu pod imieniem Jagannatha, Pan Świata, a jego statuetka z czarnego drewna ma zawierać szczątki Kriszny. Jagannatha, siostra Subhadra i brat Balabhadra tworzą trimurti (podobnie jak Rama, Sita i Lakszmana). Najważniejszym świętem jest Rath Yatra, kiedy to na olbrzymich trzech rydwanach statuetki są na 7 dni przemieszczane do ogrodów, usytuowanych w odległości 1,5 km od świątyni Jagannatha. Rydwany są budowane co roku na nowo, gdyż po ceremonii trzeba je… spalić.
[...]
Dham boga Ramy znajduje się na południu, w Rameswaram. Ogromnych rozmiarów świątynia Ramanathaswamy wznosi się przy Moście Adama (ciąg wysepek, raf koralowych, mielizn, łach piaskowych i skał podwodnych tworzących „most” między Indiami i Sri Lanką), gdzie Rama postawił jedną stopę, by drugą stopą przejść na Sri Lankę, pokonać demona Rawanę i uwolnić Sitę. Tutaj dokonał ablucji po zabiciu Rawany, a następnie wzniósł lingam na cześć Śiwy. Stąd też rozpoczął wraz z Sitą swój triumfalny powrót do domu, do Ajodhji. Hindusi wdzięczni za zwycięstwo nad demonem (symbol niewiedzy) rozświetlali mu drogę rozpalając lampki oliwne (symbol prawdy). Podczas Diwali, święta światła, w całych Indiach ludzie palą światło na pamiątkę tego mitologicznego zdarzenia.

diwali, dipawali — najważniejsze święto obchodzone w całych Indiach, rozpoczyna się w 14-ty dzień księżycowy miesiąca kartik, po dwóch tygodniach ciemności, gdy księżyc jest w nowiu, a więc w czarnym księżycu, między końcem września a początkiem listopada; dipa to mała lampka oliwna, zaś awali znaczy rząd — podczas święta wszyscy hindusi, niezależnie od wyznawanej religii, wystawiają przed dom rzędy zapalonych lampek oliwnych. Jest to symboliczne zwycięstwo światła nad ciemnością, dobra nad złem, na pamiątkę zwycięstwa boga Ramy nad demonem Rawaną. W opowieści mitologicznej, ludzie uszczęśliwieni tym ostatecznym rozgromieniem zła oświetlali drogę bogu Ramie kiedy powracał w triumfalnym marszu z Sitą, Lakszmaną i Hanumanem ze Sri Lanki do Ajodhji.Ramajana
[...]
Ramanavami — urodziny Ramy obchodzi się w marcu/kwietniu, przy zapalonych w świątyniach lampkach odgrywane są fragmenty Ramajany, pieczołowicie przygotowane przez zespoły artystyczne pod okiem braminów (Sitę i jej kobiecy dwór odgrywają tylko chłopcy, synowie braminów).

W parze z Sitą, Rama jest utożsamiany z ideałem męskiej wierności i oddania żonie (w przeciwieństwie do Kriszny, bałamutnego kochanka). Personifikuje doskonałą Kulturę osobistą (wykształcenie, etyka i ogłada), podczas gdy Sita — łagodne siły Natury (cierpliwość, stałość, powtarzalność).
[...]
W triadzie z bratem Lakszmaną i Sitą — jest bogiem-bohaterem pokonującym demona Rawanę.
[...]
W kwartecie z Lakszmaną, Sitą i Hanumanem — jest ideałem sprawiedliwego władcy.
[...]
Czuwa nad nim sam Agastja, wielki mędrzec z Gór Windhja, autor kilku hymnów Rigwedy. Podczas wygnania, Sita, Rama i Lakszmana byli jego uczniami — przekazał im wielkie dzieła tradycji wedyjskiej oraz wiedzę o bogach.
[...]
Dla władców dynastii Bundela w Orczi, jak ukazują wspaniałe freski z XVI wieku, Rama był ideałem sprawiedliwego króla, a mniej bogiem, chociaż na freskach ukazali chronologiczne miejsce pojawienia się go na ziemi jako awatara Wisznu. Władcy radżpuccy, których różne dynastie przejęły władzę między VIII a XIV wiekiem n.e. w wielu regionach Indii, uważali Ramę nawet za swego protoplastę. Dotyczyło to zwłaszcza tych klanów radżpuckich, które wywodziły swe pochodzenie od synów Księżyca, Czandry. We wszystkich niemal pałacach Radżastanu, Ramę przedstawia się siedzącego na tronie z Sitą, ze stojącym obok nich Lakszmaną i Hanumanem siedzącym obok tronu. Rama symbolizuje sprawiedliwość, Sita — oddanie, Lakszmana — wsparcie słusznej sprawy, a Hanuman — inteligencję w służbie władcy.
[...]
Cała opowieść o porwaniu Sity i osadzeniu jej na samym krańcu Indii, na Sri Lance, o podróżach Ramy zaglądającego w każdy zakątek Indii w poszukiwaniu żony i o długim jego pobycie na południu zanim powrócił do Ajodhji, cała ta opowieść streszcza „zdobywanie” południa przez ludy indoeuropejskie i przyjmowanie przez nich nowych idei. Jak widzieliśmy, w Mahabharacie został opowiedziany moment dziejowy (trwający 200-300 lat, ale z punktu widzenia mitologii był to moment) całkowitego upadku etosu aryjskiego ksiatriji, z powodu sprzeniewierzenia się dharmie (brak panowania nad emocjami), co pociągnęło za sobą wzajemne wybicie się klanów. Ramajana opowiada, że dano sobie radę z ukróceniem rozpasanych obyczajów tej warstwy społecznej. Społeczeństwo, a zwłaszcza społeczeństwo Indii południowych, zrezygnowało już około VI wieku p.n.e. z wedyjskiego wywyższenia warny ksiatrijów. Dlatego Rama nie ma w sobie już nic z barbarzyństwa Bharatów, a posiada wszystkie cechy Drawidów. Zrealizował nowy obraz ksiatriji: zamiast nieokrzesanego wojownika pojawił się wspomożyciel, miłośnik Dharmy, niedościgły włodarz, nieskazitelny mąż.
[...]
Przykład Ramy fantastycznie ukazuje wzajemne uzupełnianie się dwóch tradycji — indoeuropejscy przybysze wprowadzili ideę arya, która została przejęta przez ludy drawidyjskie i ujęta w etos wojownika pokonującego ciemności, walczącego o Światło i Prawdę. W Ramajanie warstwa wedyjska to — rydwan, ogień, ofiara konia (aśwamedha), to swajamwara przygotowana przez ojca Sity, rytuał współzawodnictwa o rękę księżniczki, na który zjechali wszyscy szlachetnie urodzeni młodzieńcy. Ale łuk Śiwy, którego cięciwę udaje się naciągnąć tylko Ramie to już warstwa drawidyjska. Także lekkość potraktowania tematu — asceci i leśni mędrcy otrzymali od Ramy obietnicę, iż w następnym życiu odrodzą się jako pasterki i będą tańczyć z nim do utraty tchu, gdy pojawi się na Ziemi pod postacią Kriszny.
[...]
Jej imię to blizna na powierzchni ziemi pozostawiona przez lemiesz pługa, w którą wieśniak zasiewa ziarno. Nie jest obdarzona tak silną osobowością jak wielkie boginie przedaryjskie, nie dysponuje też tak silną żeńską energią. Jako wedyjskie bóstwo pszenicy została „wchłonięta” przez potężną Lakszmi i stanowi jeden z jej aspektów. Gdyby nie została żoną Ramy o potężnej mocy boga-bohatera, zostałaby pewnie zapomniana. Ale silna pozostaje identyfikacja Sity-bruzdy z żoną. Żyje w cieniu Ramy jako symbol wiernej małżonki, o której cnotę mąż musi dbać co najmniej tak samo jak o swój honor.
[...]
W siódmym rozdziale Ramajany, wyraźnie zredagowanym dużo później, Rama obawia się jednak, czy Sita mieszkając w pałacu Rawany i przebywając z obcym mężczyzną pod jednym dachem, dochowała mu wierności małżeńskiej, dlatego musi dowieść swej czystości i przejść rytuał ognia. Bóg ognia, Agni wiedząc, że Sita jest ikoną niewinności oburzył się i nie pozwolił zapalić stosu, sam zaprowadził ją do Ramy. Lecz została mimo to wygnana i zamieszkała w lesie przy mędrcu Walmiki. Powiła bliźniaki i przez piętnaście lat słuchała wraz z synami nauk mędrca. Gdy któregoś dnia Rama przybył do mędrca Walmiki z prośbą o radę, rozpoznał w bliźniakach swoich synów i chciał, by Sita do niego wróciła. Ale ona poprosiła ziemię, by się rozstąpiła i zniknęła w bruździe, tak jak się narodziła, nie chcąc więcej cierpieć z powodu Ramy. A on, rozżalony stratą, wszedł do rzeki Saraju i w niej zniknął.
[...]
Według Ramajany, Rawana porwał Sitę z groty Sita Gupta niedaleko Nasik. Walmiki jest uważany za autora Ramajany.
[...]
Był młodszym bratem Ramy, a wraz ze swoim bratem-bliźniakiem otrzymali przy urodzeniu jedną czwartą boskiej inkarnacji Wisznu. Dlatego odznaczał się wielką łagodnością, ale i potężną boską siłą przenikliwości pozwalającą ochraniać i służyć. Dla hindusów jest ideałem oddanego brata, który o nic nie pytając łagodzi, rozumie i służy. Był nieodłącznym towarzyszem Ramy i Sity na wygnaniu w lesie, pobierał wraz z nimi stosowne nauki, a kiedy Sita została porwana — udał się z Ramą na poszukiwania i uczestniczył w wielkiej bitwie przeciwko Rawanie. Po zwycięstwie ciężko zachorował i wszyscy obawiali się o jego życie. Mogło mu pomóc tylko jedno zioło, które rosło w Himalajach. W Himalaje poleciał Hanuman, a nie umiejąc rozróżnić owego zioła od wielu innych ziół rosnących na stokach gór, zabrał ze sobą całą górę i przeniósł ją na Sri Lankę, ratując życie Lakszmany.
[...]
Ramanavami — urodziny Ramy obchodzi się w marcu/kwietniu, przy zapalonych w świątyniach lampkach odgrywane są fragmenty Ramajany, pieczołowicie przygotowane przez zespoły artystyczne pod okiem braminów (Sitę i jej kobiecy dwór odgrywają tylko chłopcy, synowie braminów).

Lakszmi spoczywa niekiedy na potężnej piersi Wisznu, gdyż jest jego siakti, drugim ja, alter ego i energią bliźniaczą. Są ze sobą zespoleni bardziej w aspekcie brat-siostra niż mąż-żona. Jej energia Pomyślności jest Zachowywana (Wchłaniana) przez jego materię. Towarzyszy mu we wszystkich zstąpieniach na ziemię, pod postacią Sity, kiedy pojawił się jako Rama i pod postacią Draupadi, żony pięciu Pandawów, kiedy pojawił się jako Kriszna.

Durga występuje pod dziewięcioma formami — Durga, Parwati, Kali-Rudra, Gayatri, Baishanavi, Sitala, Bhairavi, Gouri i Ratri. Do dziś obchodzone jest trwające dziesięć dni święto Daśera, dziewięciu matek, pod którymi może pojawić się Durga.

Boginie są partnerkami, a nie „małżonkami”. Występują przy bogu na zasadzie komplementarności, ale nie w aspekcie prokreacji, gdyż żadna z par nie ma wspólnych, zrodzonych z siebie boskich dzieci. Saraswati nie ma dzieci z Brahmą, a Lakszmi nie rodzi dziecka Wisznu, Parwati sama tworzy synka Ganeśię, a Śiwa sam tworzy Skandę.

Ganeśa pod liczbą Dwa w parze Ganeśa-Skanda przedstawia różność braterskich charakterów, a pod liczbą Trzy jako Śiwa-Parwati-Ganeśa — idealną rodzinę.

Jest synem Parwati. Bogini, nie mogąc doczekać się aktu zapłodnienia przez Śiwę, ulepiła go z woskowiny usznej i tchnęła weń życie. Synem Śiwy jest Skanda, powstały tylko ze spermy, bez udziału kobiety.
[...]
Według opowieści mitologicznej, kiedyś gdy spadł z drzewa owoc manga, Śiwa postanowił dać go temu z synków, który najszybciej okrąży świat. Skanda natychmiast wybrał się w długą drogę, ale sprytny Ganeśa obszedł swoich rodziców siedzących pod drzewem mango i powiedział: „Jesteście całym moim światem”. Otrzymał owoc manga.
[...]
Para Ganeśa-Skanda ukazuje symbolicznie kompletne przeciwieństwo charakterów dwóch braci, przejmujących cechy po jednym rodzicu i nie mających sobie nic specjalnego do powiedzenia. I oczywiście unaocznia jeszcze wyraźniej spryt Ganeśi w porównaniu z niezbyt rozgarniętym bratem. A dzieci uczy niebanalnego rozwiązywania problemów.
[...]
[Skanda był być może bogiem jednego z pomniejszych wojowniczych plemion koczowniczych, żyjących w górach nad doliną rzeki Kaweri.]
[...]
Subrahmanjan, syn Śiwy o imieniu Skanda, przedstawiony jest jako wieczny chłopiec z dwoma ramionami (nie cztery), który siedzi na pawiu.
[...]
Karttikeja (Skanda) przedstawia wojowniczy aspekt syna Śiwy, jest bóstwem wojny i planety Mars.

Jednak nie ma w tym związku prokreacji (jak w żadnym innym związku boskiej pary). Ganeśa jest synkiem Parwati, a uczyniła go sobie z woskowiny usznej tuż przed kąpielą i sama tchnęła weń życie. Śiwa tchnął życie w Skandę, którego stworzył ze swej spermy.

Subrahmanjan, syn Śiwy o imieniu Skanda, przedstawiony jest jako wieczny chłopiec z dwoma ramionami (nie cztery), który siedzi na pawiu.

Minakszi, „o oczach w kształcie ryby”, córka jakoby jednego z władców Pandja, od urodzenia miała trzy piersi. Przepowiedziano, że jedna zniknie w dniu, w którym dziewczyna spotka swego przyszłego męża. I spotkała Śiwę na Górze Kailasa. Śiwy kazał jej powrócić do Maduraju, a sam przybył trzy dni później, by Minakszi poślubić. Tę przedaryjską, może drawidyjską, boginię bramini przemianowali na Parwati i wprowadzili do panteonu hindu. Codziennie wieczorem odbywa się tu niezwykła pudża, podczas której pudżarini przenoszą w srebrnej lektyce posąg Sundareśwary do sypialni bogini, by rano odnieść go z powrotem do siebie; raz w roku odbywa się ceremonia zaślubin boskiej pary.kraj Czolów

Arjowie przynieśli ze sobą swoich bogów. Ale wkrótce ci bogowie, Indra, Agni, Waruna, Surya i inni, przestali mieć jakiekolwiek znaczenie i stali się bogami papierowymi (sformułowanie M. Eliadego). Bramini aryjscy dokonali ogromnego wysiłku, by poznać i zrozumieć system wierzeń, który zastali na ziemiach przez siebie zagarniętych. Na ziemi hindu zwycięzcy przejęli religię od ludów przez siebie zwyciężonych, dawała bowiem lepsze odpowiedzi na egzystencjalne pytania człowieka. Bogowie aryjscy przestali z czasem odgrywać jakąkolwiek rolę, a pozostały tylko ich puste imiona.

Surya, zanim stała się męskim bogiem wedyjskim, była boginią słońca.

Tiruvannamalai — leżąca na południowym szlaku Śiwy świątynia Arunaczaleswara, początkowo poświęcona Surji, posiada najwyższy gopuram w całym Tamil Nadu. Aszram mędrca z południowych Indii, Ramany Maharishi, znajduje się u stóp góry Arunaczala.
[...]
Konarak — świątynia Słońca, Surji, wzniesiona w XIII wieku za panowania dynastii Zachodnich Gangów. Ma formę rydwanu (ratha) ciągniętego przez siedem rumaków.

Elephanta — wyspa naprzeciw portu Bombaj, gdzie znajdują się wykute w bazaltowej skale groty z VI wieku, z czasów świetności rzeźby Guptów. Poświęcone są bogu Śiwie, a najciekawsza — to jego Trimurti, Trójaspektowość, gdzie występuje pod trzema postaciami: energii twórczej Śiakti, niszczyciela w groźnym aspekcie Bhairawy i jako Śiwa zachowujący.

Nad nimi zapanowała trimurti, rzeczywistość świata materialnego, pasywnego, pod trzema postaciami: Brahma-Wisznu-Śiwa.
[...]
O pierwotności bogini świadczy na przykład fakt, że w wielkiej świątyni w Maduraj, poświęconej Minakszi (Meenakshi), to nie bogini jest przenoszona do sypialni Śiwy, lecz odwrotnie — bramini przenoszą w srebrnej lektyce wielkiego boga Śiwę do sypialni bogini, silnej niegdyś w Indiach południowych żeńskiej postaci boskości.
[...]
Boginie są partnerkami, a nie „małżonkami”. Występują przy bogu na zasadzie komplementarności, ale nie w aspekcie prokreacji, gdyż żadna z par nie ma wspólnych, zrodzonych z siebie boskich dzieci. Saraswati nie ma dzieci z Brahmą, a Lakszmi nie rodzi dziecka Wisznu, Parwati sama tworzy synka Ganeśię, a Śiwa sam tworzy Skandę.

Przyjmują one kształt materialny męski w obrazie Brahma-Wisznu-Śiwa.
[...]
Brahma&Saraswati — Wisznu&Lakszmi — Śiwa&Parwati.
[...]
Brahma-Wisznu-ŚiwaGaneśa pod liczbą Dwa w parze Ganeśa-Skanda przedstawia różność braterskich charakterów, a pod liczbą Trzy jako Śiwa-Parwati-Ganeśa — idealną rodzinę.
[...]
Parwati występuje pod liczbą Dwa w przeróżnych związkach, okazując za każdym razem inny aspekt siebie i oświetlając inny aspekt partnera — Śiwa-Parwati to czysta męskość-żeńskość, Parwati-Ganeśa to matka-syn, Parwati-Durga to przedstawienie różnej energii żeńskiej, podobnie w parach Parwati-Kali i Parwati-Ćamunda. Pod liczbą Trzy w pierwotnej Trimurti-Siakti, skąd rozchodzą się wszystkie energie dynamiczne: Saraswati-Lakszmi-Parwati i pod trojaką postacią czystej energii żeńskiej: Parwati-Kali-Durga.
[...]
To epitet określający Umysł Kosmiczny (który nie ma żadnych atrybutów), najwyższy stan umysłu Brahmy (ale To nie On). Termin ten odnosi się do każdej iszta dewaty. Każda wybrana forma boskości może być określona jako Iśwara, najwyższa forma. Dla śiwaitów Iśwarą jest Śiwa, dla wisznuitów Iśwarą jest Wisznu.

Bogini Kali jest w Europie najbardziej znana ze wszystkich bogiń indyjskich, być może ze względu na swój „demoniczny”, obcy naszej kulturze obraz kobiecości (naszyjnik z czaszek wokół szyi, zwisający z ust czerwony język, przekrwione oczy, „deptanie” boga Śiwy). Jest najbardziej znana, bo „straszy”, zamiast koić jak Notre Dame, nasza Matka Boska. Była bodaj pierwszą boginią, z jaką Anglicy spotkali się w Indiach — w Kalkucie, jednym z niewielu miast oddanych jej kultowi.
[...]
Kali jest symbolem Boga w aspekcie wiecznej Matki Przyrody, bezlitosnej w swych prawach, to znaczy doskonale emocjonalnie obojętnej wobec ludzkiej psyche. Uosabia wieczny pierwiastek żeński w przyrodzie. Postać Kali pojawiła się w źródłach przedaryjskich i pochodzi z najstarszej warstwy wierzeń indyjskich, podobnie jak Durga, Śiwa czy Kriszna. W piśmiennictwie znana jest od około 400 r. p.n.e., symbolizując walkę wprost, uderzając w błyskawicznym ataku frontalnym, któremu nikt nie może się oprzeć. Jako najbardziej wojowniczy aspekt Durgi, pojawiła się, by unieszkodliwić męskie moce demoniczne i tchnąć nowy układ równowagi.
[...]
Tradycyjnie przedstawia się ją jako czarną kobietę stojącą na postaci boga Śiwy, Nieskończonego. Kolor czarny oznacza absolutną pierwotność i tak jak wszystkie kolory znikają w czerni, tak wszystkie boskie imiona i formy rozmywają się w jednej postaci — Kali. Jest czystą naturą, prakriti, bez żadnych przymiotów. W swej pierwotnej, absolutnej nagości nie osłania jej żadna ozdoba, iluzja. Rodzi świat w akcie partenogenezy, gdyż nosi w sobie pierwiastek męski. Zmierzwione włosy tkają zasłonę iluzji, siatkę czaso-przestrzeni, która organizuje materię wydobywając ją z chaosu. Naszyjnik z ludzkich czaszek (głów) symbolizuje pięćdziesiąt liter sanskryckiego alfabetu, każda będąca zaczątkiem wiedzy i mądrości. U jej pasa zwisają ludzkie ręce — podstawowe narzędzie pracy oznaczające działanie karmy i ciężar nagromadzonych czynów. Troje oczu oznaczają przeszłość, teraźniejszość i przyszłość, a białe zęby — sattwę, świetlistość i lekkość umysłu, zaś zwisający czerwony język — radżas, energię sprawczą wyczerpującą się aż do inercji bezwładu, tamas. Kali ma najczęściej cztery ramiona, niekiedy tylko dwa, często sześć lub nawet osiem (jak Durga); w ręce lewej trzyma odciętą głowę, oznaczającą pokonanie zła uczynionego przez destrukcyjną siłę ego, w drugiej — naczynie z ogniem duchowym. Ręką prawą czyni gest uśmierzający strach, a w drugiej ręce — dzierży miecz przecinający więzy zniewolenia. Nie depcze leżącego Śiwy, lecz przywołuje go do istnienia i pobudza do życia.

Opowieść mitologiczna wyjaśnia dlaczego ten korpulentny chłopczyk ma głowę słonia. Parwati poszła kąpać się do stawu i poprosiła synka, by pilnował jej szat, ale kiedy zażywała kąpieli nadszedł zazdrosny Śiwa. Tak bardzo się zdenerwował widząc młodzika, który ośmielił się podglądać boginię, że odciął mu głowę. Zrozpaczona Parwati poprosiła Śiwę o uratowanie synka. Śiwa nie miał takiej mocy, by przywrócić chłopczykowi pełną postać, gdyż bogowie nie są cudotwórcami i czarodziejami, muszą podporządkować się podstawowym prawom biologicznym. Śiwa obiecał, że przytwierdzi głowę pierwszej istoty, jaka wyjdzie z lasu — to był słoń.
[...]
Ganeśa nie jest synem Śiwy i Parwati.
[...]
Jest synem Parwati. Bogini, nie mogąc doczekać się aktu zapłodnienia przez Śiwę, ulepiła go z woskowiny usznej i tchnęła weń życie. Synem Śiwy jest Skanda, powstały tylko ze spermy, bez udziału kobiety.
[...]
Według opowieści mitologicznej, kiedyś gdy spadł z drzewa owoc manga, Śiwa postanowił dać go temu z synków, który najszybciej okrąży świat. Skanda natychmiast wybrał się w długą drogę, ale sprytny Ganeśa obszedł swoich rodziców siedzących pod drzewem mango i powiedział: „Jesteście całym moim światem”. Otrzymał owoc manga.
[...]
Pewien bramin opowiedział mi w świątyni Śiwy w Kańczipuram historię Ganeśi:
[...]
Występując pod liczbą trzy jako Śiwa-Parwati-Ganeśa, przynosi szczęście rodzinne, a jako Parwati-Ganeśa-Lakszmi — duże pieniądze.
[...]
Subrahmanjan, syn Śiwy o imieniu Skanda, przedstawiony jest jako wieczny chłopiec z dwoma ramionami (nie cztery), który siedzi na pawiu.
[...]
Karttikeja (Skanda) przedstawia wojowniczy aspekt syna Śiwy, jest bóstwem wojny i planety Mars.

Żaden hindus, mieszkający w Indiach lub poza Indiami, nie jest „wyznawcą” hinduizmu, gdyż jest to nazwa zbiorcza obejmująca wszystkie występujące na subkontynencie i w regionach zamieszkałych przez hindusów, formacje i odłamy religijne. Nie można być „wyznawcą” zbioru różnorodnych i sprzecznych elementów. Żaden więc hindus nie może być jednocześnie żarliwym sługą Śiwy, Ramy, Kriszny (religia bhakti), bogini Kali (tantryzm), rzeki Gangi (religia Kumbha Mela) i pozostałych, których jest mnogość. Każdy hindus dokładnie określa swoją religię.