miejsca sacrum

Słownik cywilizacji indyjskiej (tom 1, hasło Kańczipuram) podaje, że w Indiach jest tylko siedem świętych miast związanych z religiami hindu. Richard Waterstone w Indie, magia tradycja, rzeczywistość również uważa, że tych miejsc jest siedem, ale wymienia… zupełnie inne. Tymczasem miast i wiosek, pagórków, rzek, brodów, drzew, dolin i lasów uznanych za święte jest w Indiach… nieskończona ilość.

Od czasów archaicznych do dziś, miejscami świętymi są naturalnie uformowane groty, pagórki, bloki skalne, lingamy, wyjątkowej urody pejzaże, źródła życiodajnych rzek, wszystkie miejsca nie-zwykłe, w których człowiek spontanicznie odczuwa bliski kontakt z boskością, zanurza się w niej i odnawia swą siłę życiową. W Indiach każdy region, miasteczko czy wioska ma swoje własne miejsce sacrum, w którym objawia się szczególna epifania boskości. Kiedyś, w czasach złotego wieku, bogowie żyli na ziemi wśród ludzi i dokonywali wielkich czynów, a pamięć o nich miała trwać. Miejsca święte związane z opowieścią mitologiczną, objaśniają zasadność pamiętania i odwiedzania go przez pielgrzymów. Niekiedy zdarzenie mitologiczne jest odgrywane przez aktorów, by rytuał powtórzenia utrwalił pamięć zbiorową.

Trudno więc arbitralnie ustalić, czy dane miejsce jest bardziej czy mniej święte. Każdy hindus kieruje się własnym odczuciem świętości i odbywa pielgrzymki zgodnie z mapą własnej religii — wielbiciel Kriszny wybierze się do Mathury, a nie do Waranasi, a miłośnik bogini Kali uda się do Kalkuty, a nie do Rameswaram.

Celem hinduskich pielgrzymek jest tirtha, bród, miejsce, gdzie świat boski styka się ze światem ziemskim.

Dżinijskiego proroka nazywano tirthankara, twórcą brodu; to nauczyciel, który przygotowuje uczniów do przejścia na drugą stronę.

Są to również miejsca zstąpienia bogów i awatarów boskich na ziemię. Tradycyjną, klasyczną tirthą jest ghat — brzeg rzeki, miejsce rytualnych kąpieli i kremacji zwłok. Tirthą może być cała rzeka (Ganga, Kaweri), wyjątkowa góra (Arunaczala, Kailasa), jezioro (Manasarowar, Puszkar), brzeg morza (Kanyakumari) lub miejsce związane z pobytem wielkiego nauczyciela. Najczęściej w takim miejscu znajduje się świątynia, ale nie musi to być regułą. Równina Kurukszetra jest tirthą, przypominającą Wielką Bitwę Bharatów, ale nie ma tam żadnego sanktuarium.

Saptasindhawa, siedem świętych rzek hindu: to opiewana w Wedach, dziś już nieistniejąca Saraswati oraz Indus, w dorzeczu których rozwijała się starożytna cywilizacja harappejska. Indus (3180 km), dawniej Sindh, tworzący ze swymi dopływami krainę Pendżabu, Pięciorzecza, dał nazwę całemu subkontynentowi, ma swe źródła w Himalajach i uchodzi do Morza Arabskiego. Ganga (2700 km) i jej dopływ Jamuna (1370 km) tworzą historyczną krainę Doabu, Dwurzecza, kolebkę cywilizacji indyjskiej; obie wypływają z Himalajów; Ganga nawadnia Nizinę Hindustańską i uchodzi do Zatoki Bengalskiej. Godawari (1448) płynie w poprzek Indii, w kierunku południowo-wschodnim, uchodzi do Zatoki Bengalskiej, tworząc wspólną deltę z rzeką Kriszną. Narmada (1289 km) płynie ze wschodu na zachód przecinając subkontynent na pół i oddzielając Dekan od Niziny Hindustańskiej, uchodzi do Morza Arabskiego. Rzeka Kaweri (800 km), utożsamiana z Lopamudrą, córką Brahmy, płynie przez Karnatakę i Tamil Nadu, gdzie już od III wieku p.n.e. nawadniała pola pierwszych w tym regionie kultur rolniczych; była rzeką-żywicielką kraju Czolów.

Religijna mapa subkontynentu indyjskiego pokryta jest subtelną siatką różnych szlaków pielgrzymich, z których każdy układa się w pewną całość znaczeniową, ważną dla konkretnej religii. Trasa pielgrzymki wykreśla w czasie i przestrzeni symboliczną drogę wewnętrznego rozwoju. Pielgrzymka, podstawowa miara hinduskiej religijności, to czas oczekiwania na święto, czas podróżowania przeznaczony na skupienie i wreszcie moment dotknięcia sacrum, kiedy pielgrzym odnawia związek z boskością i już od samych bogów czerpie miłość, współczucie, naukę… I wreszcie powrót do domu z nowym ziarnem, czas zasiewu i zebrania plonów aż do następnego święta.

południowy szlak Śiwy

Śiwaita z południowych Indii odbędzie co najmniej raz w życiu pielgrzymkę do pięciu świątyń — żywiołów reprezentowanych przez lingamy Śiwy. Odwiedzi lingam ziemi w Ekambareśwar w Kańczipuram, lingam wody w Dżambukeśwar w Srirangam, lingam ognia w Tiruvannamalai, powietrza w Kalahasti, lingam prany w świątyni Śiwy Nataradży w Czidambaram. Ten ostatni jest najważniejszy — umieszczony na piątej twarzy Śiwy obejmuje i przenika pozostałe cztery. W świątyni w Czidambaram, w obecności bogini Parwati, Śiwy po raz pierwszy zatańczył mityczny taniec, Ananda Tandawę, składający się ze 108 figur. Święto ku czci Śiwy Nataradży i Parwati obchodzone jest w grudniu. Kolejność odwiedzania tych świątyń ma znaczenie symboliczne i nie może być przypadkowa.

Biedny wieśniak, wielbiciel Śiwy, mieszkający w wiosce koło Waranasi nigdy nie słyszał o pięciu lingamach w pięciu świątyniach, dlatego nie wybierze się na pielgrzymkę do Indii południowych; będzie natomiast uczestniczył we wszystkich świętach cyklu religijnego przypisanego Waranasi, cyklu nigdzie już indziej nie powtórzonego.

szlak pielgrzymi Kumbha Meli

Z dwunastoletnim cyklem święta Kumbha Mela, należącym zarówno do religii rzeki Gangi jak i do religii boga Śiwy, związane są cztery miasta. W każdym z nich spadła do rzeki jedna kropla nieśmiertelności z kumbhy wypełnionej amritą, o której posiadanie walczyli bogowie i asiurowie.

Udżdżain jest jednym z najbardziej starożytnych siedlisk Indii, wspaniale rozwiniętym i znanym jako Awantika już za czasów panowania ojca cesarza Asioki. Według opowieści mitologicznej tutaj właśnie, nad rzeką Śiprą, Śiwa pokonał asiurów. Miasto było słynne dzięki oświeconym władcom, na dworze jednego z nich żył wielki poeta Kalidasa, królowały nauki ścisłe, astronomia i matematyka. Słynne obserwatorium Dżaj Singha z XVIII wieku, wybudowane w miejscu, gdzie przebiegał południk indyjskich astronomów, jest czynne do dziś. W świątyni Mahakaleśwara (zburzonej przez muzułmanów w 1235 roku i odbudowanej z fundacji rodziny Scindiów w XIX wieku) znajduje się dżjoti lingam, lingam światła, uważany za najważniejszy ze wszystkich hinduskich lingamów.

Haridwar, brama bogów, to miejsce, gdzie Ganga opuszcza ostatecznie Himalaje i wypływa na Nizinę Hindustańską. Kropla amrity spadła w pobliżu ghatu Har Ki Pairi, nieopodal odbitej stopy Wisznu.

Prayag położony w świętym miejscu sangam, u zbiegu trzech rzek Jamuny, Gangi i mitycznej Saraswati, został założony w starożytności przez osadników znad Indusu. Święto Kumbha Mela odbywa się tu co najmniej od 644 roku; Chińczyk Huan-Tsang (Xuan-Zang) filozof i erudyta, odwiedzający Indie w latach 629-645, dał pierwszy szczegółowy opis meli, odbywającej się tu za czasów króla Harszawardhana.

Muzułmanie zmienili nazwę tego wielkiego ośrodka hindu na Allahabad.

Nasik posiada jeszcze starsze poświadczenie lokacji — w Pandu Lena tuż obok miasta odkryto zespół 23 grot buddyjskich, z których najstarsze pochodzą z I wieku p.n.e., a ostatnie z VIII n.e. Kropla amrity spadła do rzeki Godawari, jednej z najświętszych rzek Dekanu.

szlak czterech boskich siedzib

Każda siedziba — dham — znajduje się w innej stronie świata.

Siedziba Wisznu jest na wschodzie nad Zatoką Bengalską, w Puri. Zdaniem wielu hindusów jest to obecnie najważniejsza pielgrzymka hindu. Wisznu występuje tu pod imieniem Jagannatha, Pan Świata, a jego statuetka z czarnego drewna ma zawierać szczątki Kriszny. Jagannatha, siostra Subhadra i brat Balabhadra tworzą trimurti (podobnie jak Rama, Sita i Lakszmana). Najważniejszym świętem jest Rath Yatra, kiedy to na olbrzymich trzech rydwanach statuetki są na 7 dni przemieszczane do ogrodów, usytuowanych w odległości 1,5 km od świątyni Jagannatha. Rydwany są budowane co roku na nowo, gdyż po ceremonii trzeba je… spalić.

W dzisiejszych czasach, kiedy większość świątyń znajduje się pod opieką rządów stanowych, także rząd zajmuje się organizacją świąt. Tutaj administracja lokalna określa ilość drzew przeznaczonych na wyrąb, dogląda rzemieślników, z tych samych od wieków dżati, zajmujących się budową rydwanów, trzyma nadzór nad policją i wojskiem, którzy zapewniają bezpieczeństwo. Tłum podczas święta bywa nieobliczalny. Dawniej, potężnych rozmiarów rydwany (14 m wysokie i 10 m szerokie na 16 kołach o średnicy 2 m każde), były powoli przeciągane przez braminów i pudżarinów ze świątyni do ogrodów, a oszalały z radości tłum napierał na trasę przejazdu. Niekiedy, upojeni wiarą do Kriszny i mistycyzmem spektaklu szaleńcy rzucali się pod koła, by umrzeć w obecności boga. Dzisiaj rydwany ciągnie 4 000 żołnierzy w zwartym, zdyscyplinowanym szyku i wypadki się nie zdarzają. Po uroczystościach, rzemieślnicy fachowo rozbierają wozy i rozdają biednej ludności Puri drewno na opał, jak zwyczaj przykazuje mają być spalone. Drewno na opał jest darem rządu dla biedaków i starcza go na okres 7-8 miesięcy. Tak oto stare łączy się z nowym nie zdradzając tradycji.

Dham boga Ramy znajduje się na południu, w Rameswaram. Ogromnych rozmiarów świątynia Ramanathaswamy wznosi się przy Moście Adama (ciąg wysepek, raf koralowych, mielizn, łach piaskowych i skał podwodnych tworzących „most” między Indiami i Sri Lanką), gdzie Rama postawił jedną stopę, by drugą stopą przejść na Sri Lankę, pokonać demona Rawanę i uwolnić Sitę. Tutaj dokonał ablucji po zabiciu Rawany, a następnie wzniósł lingam na cześć Śiwy. Stąd też rozpoczął wraz z Sitą swój triumfalny powrót do domu, do Ajodhji. Hindusi wdzięczni za zwycięstwo nad demonem (symbol niewiedzy) rozświetlali mu drogę rozpalając lampki oliwne (symbol prawdy). Podczas Diwali, święta światła, w całych Indiach ludzie palą światło na pamiątkę tego mitologicznego zdarzenia.

Siedziba Kriszny jest na zachodzie w Gudżaracie, w Dwarce. Kriszna miał się tu schronić i założyć miasto, po tym jak opuścił Mathurę. Tu został zabity przez myśliwego, który wziąwszy go za daniela wypuścił za nim strzałę i trafił w piętę, jedyne miejsce pozbawione nieśmiertelności. Siedem dni po śmierci Kriszny, miasto zostało pochłonięte przez morze.

Siedziba Śiwy jest na północy w Himalajach, w Badrinath.

char dham — szlak himalajski

Cztery wielkie pielgrzymki, yatra, w będących jedną wielką tirthą Himalajach, to: Gangotri, źródła rzeki Gangi, Yamunotri, źródła Jamuny oraz Badrinath i Kedarnath. Inne ważne yatry, to położone nad Gangą u podnóży Himalajów miasta Haridwar i Rishikesh, gdzie w licznych grotach i jaskiniach zawsze medytowali asceci, słuchający szumu rwącej Gangi.

buddyjski szlak pielgrzymi

Budda nie nakłaniał do przemieszczania się w miejsca święte w tłumie pielgrzymów, a do samotnej pracy nad umysłem w spokoju i zaciszu przyrody. Prawdopodobnie w ogóle nie uznawał żadnych miejsc za święte. Byłby więc zdziwiony, gdyby wiedział, że już cesarz Asioka odczuwał wyraźną potrzebę odnalezienia miejsc związanych z jego życiem. W III wieku p.n.e., jakieś 250 lat po odejściu Nauczyciela, precyzyjnie wskazano cztery miejsca, co do których można było nie mieć większych wątpliwości, że przebywał w nich historyczny Siddhartha Gautama.

Lumbini znajduje się w Nepalu, 25 kilometrów od dzisiejszej granicy z Indiami. Asioka uznał, że jest to miejsce urodzenia Śiakjamuniego, mędrca z plemienia Śiakjów, i wystawił granitową kolumnę upamiętniającą ten fakt. Kazał też stawiać liczne klasztory, mające przyjmować pielgrzymów i rozpowszechniać nową naukę. Buddyści odłamu therawada ze Sri Lanki budują tu od wielu lat wielki ośrodek pielgrzymkowo-medytacyjny.

Bodh Gaja, w stanie Bihar, na południe od Patny, jest najważniejszą tirthą dla wszystkich buddystów. Znajduje się tu figowiec rosnący w miejscu drzewa pippal, pod którego konarami po 49 dniach głębokiej medytacji Budda doświadczył bodhi, Przebudzenia umysłu. Również tutaj Asioka wzniósł liczne klasztory i świątynię Mahabodhi, która przetrwała do dziś (wielokrotnie przebudowywana). Niedaleko stąd, w Gaja, znajduje się świątynia Wisznupada, gdzie Wisznu pozostawił w kamieniu odcisk swojej stopy.

W Sarnath koło Waranasi, Budda przekazał pierwszym pięciu uczniom swoją doktrynę, zwaną pierwszym obrotem Koła Dharmy lub puszczeniem go w ruch. To doskonałe koło doktryny zostało puszczone w ruch przez Pana w Benaresie w isipatanie, tego koła nie puścił w ruch żaden asceta, bramin, bóg, Mara, Brahma ani nikt inny w świecie[Sangharakszita, Wprowadzenie do buddyzmu, Wydawnictwo A, Kraków 2002, str. 73]

W Kushinagar Budda odszedł z tego świata, zostawiając uczniom swą ostatnią sutrę: Wszystko co jest złożone ulega rozłożeniu.

dżinijski szlak pielgrzymi

Wajśala, miejsce urodzenia Mahawiry oraz Pawapuri, miejsce jego kremacji, gdzie na stawie pełnym lotosów wznosi się biały Jalmandir; oba znajdują się w Bihar, niedaleko Patny.

Śravanabelagola, Karnataka — posąg Gomateśwary, pierwszego człowieka, który osiągnął wyzwolenie postulowane przez Mahawirę. Dla dżinistów jest najważniejszym miejsce pielgrzymek, zwłaszcza dla odzianych w powietrze, czyli należących do odłamu digambara. Na granitowe wzgórze prowadzą wykute w granicie schody, a na szczycie znajduje się wysoki na 18 m posąg, którego wykucie w skale trwało tylko 15 lat (978-992). Święto Maha Masthaka Abhisheka, które odbywa się co 12 lat (ostatnie w 2006), zbiera tłumy dżinistów, a posąg oblewany jest mlekiem, masłem, kurkumą i obsypywany cynobrowym proszkiem.

Palitana, Gudżarat — zespół 863 świątyń wzniesionych na dwóch szczytach świętego wzgórza Śatrundżaia w ciągu 90 lat między X i XI wiekiem. Zgodnie z tradycją to miejsce miał wielokrotnie odwiedzać Adiśwara (Adinath), pierwszy tirthankara dżinizmu, któremu poświęconych jest najwięcej świątyń. Wszystkie niemal zostały zburzone przez muzułmanów w XIV i XV wieku, a następnie pieczołowicie odbudowane i wyposażone przez bogatych kupców i bankierów dżinijskich.

Waranasi, Uttar Pradesh, nad Gangą — tu urodził się 23 tirthankara i dżaina, twórca brodu i zwycięzca, postać historyczna, w odróżnieniu od 22 pozostałych twórców brodu, postaci mitologicznych, z których czterech miało stąd wyruszyć w drogę do zwycięstwa, dżaina.

Mahawira, podobnie jak Budda, nauczał w Waranasi, gdzie znajdowało się wiele ośrodków duchowym. Być może obaj mędrcy spotkali się tutaj.

Bardzo ważnymi miejscami dla dżinistów są świątynie Dilwara z 1031 roku z rzeźbami w białym marmurze na Mount Abu i marmurowa świątynia Chaumukha w Ranakpur, z 1444 kolumnami, z których każda jest wyrzeźbiona w innym koronkowym wzorze, obie znajdują się w Gudżaracie w łańcuchu Arawalli, najstarszym górotworze świata, i należą do najlepiej zachowanych w Indiach. Ajodhja, związana z życiem wielu ascetów, miała być starożytną stolicą Bharaty, pierwszego dżinijskiego władcy.

Dżiniści mają pięć świętych wzgórz: wymienione powyżej Śatrundżaia i Mount Abu, a także Girnar na Półwyspie Kathiawar w Gudżaracie, z zespołem świątyń z XII wieku. Na drodze wiodącej na szczyt, 14 edyktów Asioki w języku pali, wyryte w bloku skalnym pismem brahmi, najstarszą formą pisanego sanskrytu, są wyjątkowym pomnikiem cywilizacji indyjskiej. Pielgrzymi wspinający się na szczyt mogli po drodze odczytać edykty i dowiedzieć się, jakie są polecenia cesarza. Mityczne wzgórze Asztapada miało być miejscem wyzwolenia pierwszego tirthankary. Oraz Samneta, o którym nie znajduję żadnych informacji.

inne przykładowe miejsca sacrum

Arunaczala, Góra Świętego Płomienia — święta góra w południowych Indiach. Młody Ramana Maharishi był przekonany, że ta góra nie istnieje, że jest mityczną siedzibą bogów, kiedy więc ją zobaczył istniejącą naprawdę, wpadł w ekstatyczny zachwyt. Całe życie medytował w grocie u jej podnóża, a z czasem zaczęli tam przybywać uczniowie. Dziś jest już aszram wzniesiony przez uczniów, a także grobowiec tego wielkiego mistyka.

Ajodhja — miejsce urodzenia Ramy, szóstej awatary boga Wisznu. Około VII wieku została tam zbudowana jedna z dwóch najważniejszych świątyń poświęconych temu bogu (druga znajduje się w Rameswaram).

Ganga — cała rzeka jest święta wraz ze wszystkimi dopływami. Posiada własny szlak pielgrzymi związany z miejscami mitologicznymi.

Gangotri na wysokości 3140 m. w Himalajach, uważa się za jej początek. W Haridwar wypływa na Nizinę Hindustańską. W Prayag, „miejscu ofiary” (dziś miasto Allahabad), sam Brahma złożył ofiarę rzece, a najświętszym miejscem jest sangam, gdzie wpada rzeka Jamuna i dołącza do dwóch sióstr mityczna rzeka Saraswati. Inne miejsce sacrum to Waranasi (Kaśi) — miasto Śiwy, a najbardziej święty ghat to Manikarnikaghat. I wreszcie Kalkuta ze słynną świątynią poświęconą bogini Kali. Na całej długości rzeki, we wszystkich skupiskach miejskich i wiejskich, wykonane ręką ludzką w niepamiętnych czasach ghaty ułatwiają pielgrzymom zejście aż do samej rzeki, pozwalają uzyskać szczególny kontakt z boskością. Kąpiel rytualna, składanie darów, prasad, puszczanie na wodę lampek oliwnych rozświetlających taflę wody podczas wieczornej pudży i wreszcie stosy kremacyjne płonące na stopniach nad samą wodą — wszystkie rytualne czynności dokonywane się w obliczu rzeki.

Kailasa — łańcuch górski w Tybecie Zachodnim, z którego zboczy spływają Indus i jego dopływ Satledż, dwa ważne ramiona Gangi, i Brahmaputra. Najwyższy szczyt, Góra Kailasa (6714 m n.p.m.), jest jedną z najbardziej niezwykłych form geologicznych, jakie ukształtowała natura, czczona przez hindusów, buddystów, dżinistów, bonpów (bon to przedbuddyjska religia Tybetu) i buddystów tybetańskich. Sam wierzchołek uważa się za szczyt nie do zdobycia.

Dla hindusów — wiecznie biały wierzchołek góry jest lingą Śiwy, a on sam jako wielki jogin, siedzi nieopodal szczytu na tygrysiej skórze pogrążony w odwiecznej medytacji, która utrzymuje świat w istnieniu. Dla buddystów — jest siedzibą Samwary, tantrycznej formy Śiwy. Dżiniści uważają, że ich pierwszy prorok uzyskał tu wyzwolenie. Tybetańczycy należący do religii bon mają ją za punkt centralny mitycznego kraju i miejsce zejścia z nieba na ziemię jego twórcy. Wielki jogin Tybetu, Milarepa, spędził tu w ascezie 11 lat.

Szlak pielgrzymi prowadzi wokół góry i jest to święte obejście, Parikrama (52 km); buddyści okrążają ją zgodnie z kierunkiem wskazówek zegara, a bonpowie w odwrotnym kierunku. Przechodzi się przez przełęcz Drolma na wysokości 5670 m. Pielgrzymka trwa cztery dni. W miejscu o nazwie Tarpocze obchodzone są w pełni księżyca w kwietniu i sierpniu najważniejsze święta buddyjskie. Dla wszystkich, tak dla ludzi świeckich jak i religijnych, pielgrzymka ta ma niezwykła moc duchową.

Święte jezioro Manasarowar, położone najwyżej na świecie na 4560 m, stworzył Brahma, by pielgrzymi podążający wokół Góry Kailasa mogli dokonać rytualnych ablucji — kąpiel oczyszcza przyszłą karmę. Wrzucono tu prochy Mahatmy Gandhiego, zgodnie z jego ostatnią wolą.

W kosmologii bramińskiej i buddyjskiej, osią świata, czy pępkiem świata, jest mityczna góra Meru.

Kalighat w Kalkucie — świątynia poświęcona bogini Kali, wzniesiona w miejscu, gdzie według mitu spadł palec Sati, ukochanej żony Śiwy, poćwiartowanej przez bogów. Święta Kali-pudża i Durga-pudża ściągają niezliczoną ilość pielgrzymów. Jest to jedno z nielicznych już w Indiach miejsc, gdzie wciąż składa się krwawe ofiary ze zwierząt (kogutów i kozłów).

Kańczipuram — miasto ze złota, na południowym szlaku Śiwy, świątynia Kailasanatha (700-720) wzniesiona z bloków granitowych przez dynastię Pallawów z ornamentami z piaskowca, to wspaniały przykład architektury drawidyjskiej.

Kanyakumari (Przylądek Komorin) — mieszają się tu wody Oceanu Indyjskiego i Morza Arabskiego. Podczas święta Chaitrapurnima, kwiecień-maj, można tu zobaczyć jednocześnie zachód słońca i wschód księżyca.

Miejsce to jest poświęcone Devi Kanya, młodej dziewczynie, dziewicy, jednej z postaci bogini Parwati.

Maduraj — święte miasto Tamilów, z prehistorią sięgającą co najmniej 3000 lat. Świątynia Minakszi (Meenakshi, 1560), jedna z największych świątyń drawidyjskich, zdobna w 11 widocznych z oddali gopuram, z których południowa ma 60 m wysokości, olśniewa swym zbytkiem i ogromem. W zespole świątynnym znajdują się: Basen Złotego Lotosu, sanktuarium Minakszi, sanktuarium Sundareśwary (inne imię Śiwy), mandapa o tysiącu kolumn (w rzeczywistości 985) oraz wiele innych, na przykład kapliczka Ganeśi, któremu Śiwy mówi dobranoc przed udaniem się na spoczynek do Parwati.

Minakszi, „o oczach w kształcie ryby”, córka jakoby jednego z władców Pandja, od urodzenia miała trzy piersi. Przepowiedziano, że jedna zniknie w dniu, w którym dziewczyna spotka swego przyszłego męża. I spotkała Śiwę na Górze Kailasa. Śiwy kazał jej powrócić do Maduraju, a sam przybył trzy dni później, by Minakszi poślubić. Tę przedaryjską, może drawidyjską, boginię bramini przemianowali na Parwati i wprowadzili do panteonu hindu. Codziennie wieczorem odbywa się tu niezwykła pudża, podczas której pudżarini przenoszą w srebrnej lektyce posąg Sundareśwary do sypialni bogini, by rano odnieść go z powrotem do siebie; raz w roku odbywa się ceremonia zaślubin boskiej pary. → kraj Czolów

Mathura — miejsce urodzenia Kriszny. → Mahabharata, → Bhagawadgita

Puszkar — puszkara to odmiana błękitnego lotosu; jedyna w Indiach świątynia poświęcona Brahmie — miał on uderzyć małym palcem w ziemię i pojawiło się źródło napełniające wodą święty zbiornik, sagar. Na ghaty, zwłaszcza podczas świąt, przybywają pielgrzymi z całego Radżastanu.

Tirukalikunram — „święte miejsce orłów”, wielka skała (160 m wysokości) niedaleko Mahaballipuram, w Tamil Nadu. 500 schodów wykutych w granitowej skale wiedzie na szczyt do świątyni Śiwy. Codziennie w południe odbywa się na tarasie ceremonia karmienia orłów (dziś są to białe rybitwy), uważanych za dusze dwóch śiwaitów, którzy w niegdysiejszych czasach mieli tu codziennie przybywać z Waranasi.

Tiruvannamalai — leżąca na południowym szlaku Śiwy świątynia Arunaczaleswara, początkowo poświęcona Surji, posiada najwyższy gopuram w całym Tamil Nadu. Aszram mędrca z południowych Indii, Ramany Maharishi, znajduje się u stóp góry Arunaczala.

Waranasi, miasto między rzeczkami Varuną i Asi, w XVIII i XIX wieku nazywane Banaras, Benares, a przez hindusów — Kaśi, światło jest jednym z najstarszych siedlisk ludzkich, zamieszkałych nieprzerwanie od trzech-czterech tysięcy lat. Jest poświęcone Śiwie w podzięce za udział w stworzeniu rzeki Gangi. Ortodoksyjny hindus pragnie umrzeć nad Gangą i zostać spalonym na Manikarnika ghat, gdzie łączą się trzy poziomy — boski, ziemski i demoniczny. Spalenie w tak świętym miejscu pozwala żywić nadzieję na lepszą inkarnację w przyszłości.

Tysiąc pięćset świątyń, powiada się, zostało rozebranych przez wojskowych z polecenia Aurangzeba, w tym Viśvaneśvara ku czci Śiwy z VII wieku. Odbudowano ją w XVIII wieku, po upadku cesarstwa Mogołów.

Od zawsze istniały tu wielkie ośrodki duchowe i Budda nie przez przypadek osiedlił się w pobliskim Sarnath, wiedząc, że jego nauka zostanie tu zrozumiana lepiej niż gdziekolwiek indziej. → Stany Książęce Indii

lista światowego dziedzictwa kultury UNESCO

Zabytki wpisane na listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO stały się miejscami sacrum dla współczesnych turystów. Świątynie, okaleczone, zrujnowane lub porzucone przez władców, są dziś zabytkami — brak na ich szczycie czerwonej chorągiewki, znaku świątyni czynnej, sprawia, że turysta może dotknąć ołtarzy i do woli rozkoszować się kunsztem sztuki i kształtem architektury.

Adżanta — jeśli groty Ellory szczycą się wspaniałą rzeźbą i płaskorzeźbą, to groty Adżanty zdumiewają wspaniałymi malowidłami. Powstały na przestrzeni tysiąca lat, między II wiekiem p.n.e. a VIII wiekiem n.e. Służyły jako wihary i czajtie dla mnichów buddyjskich. Malowidła zostały wykonane przez wędrownych artystów.

Bhimbetka (koło Bhopalu) to zespół skalnych schronień i jaskiń z niezwykłymi malunkami pochodzącymi z czasów prehistorycznych (mezolit, 9 tys. lat p.n.e.). Występują tu najstarsze na świecie sztucznie stworzone skalne ściany i podłogi oraz jedne z najstarszych petroglifów. Ściany pokryte są rysunkami słoni, jeleni i bizonów, na jednym z malowideł widnieje paw, wąż, jeleń i słońce.

Elephanta — wyspa naprzeciw portu Bombaj, gdzie znajdują się wykute w bazaltowej skale groty z VI wieku, z czasów świetności rzeźby Guptów. Poświęcone są bogu Śiwie, a najciekawsza — to jego Trimurti, Trójaspektowość, gdzie występuje pod trzema postaciami: energii twórczej Śiakti, niszczyciela w groźnym aspekcie Bhairawy i jako Śiwa zachowujący.

Ellora — świątynia Kailasanatha wykuta w bazaltowym bloku skalnym w latach 725-755, poświęcona jest Śiwie.

Ma kształ rydwanu, ratha, ciągniętego przez dwa słonie. Płaskorzeźby nawiązują do eposu Ramajana. Jeden z cudów architektury i rzeźby indyjskiej. Buddyści, śiwaici i dżiniści wykuli tu między rokiem 600 a 1000 groty, które służyły jako wihary i mandiry.

Hampi — ruiny stolicy Widżajanagaru, ostatniego wielkiego hinduskiego królestwa południowych Indii.

Kadżuraho — świątynie indo-aryjskie (w stylu Nagara) wzniesione przez dynastię Czandela między 950 a 1050 rokiem, jedne z najstarszych zachowanych w Indiach. → Kamasutra

Konarak — świątynia Słońca, Surji, wzniesiona w XIII wieku za panowania dynastii Zachodnich Gangów. Ma formę rydwanu (ratha) ciągniętego przez siedem rumaków.

Mahaballipuram — starożytny port na Wybrzeżu Koromandelskim z czasów dynastii Pallawów; wykute w skale świątynie poświęcono Śiwie, Wisznu i Krisznie, Pięć Rydwanów (ratha) upamiętnia pięciu braci Pandawów z Mahabharaty, naskalna rzeźba Spłynięcie rzeki Gangi jest jedyną w swoim rodzaju.

Pattadakal (koło Badami) — religijna stolica imperium Czalukjów z Dekanu i miejsce ich koronacji. Za ich panowania, między VII i VIII wiekiem, wytworzyły się i rozwinęły główne style architektury indyjskiej — pochodzące z południa wpływy drawidyjskie i idące z północy wpływy aryjskie (styl Nagara) dały w Pattadakal jedyną w swoim rodzaju harmonię stylistyczną. Wypracowane tu programy ikonograficzne i style przyjęły się następnie w całych Indiach.

Sanczi — oprócz ruin klasztorów fundacji Asioki z III wieku p.n.e. zachowały się trzy wielkie stupy z końca I wieku n.e., których wediki (balustrady z rzeźbionego kamienia) i torany (misternie rzeźbione portale) należą do cudów indyjskiej architektury. Zachowała się tu najstarsza w Indiach północnych mandapa datowana na rok 425, pierwowzór późniejszych świątyń zwanych indo-aryjskimi.

Tandżawur — świątynia Brihadeswara, wystawiona przez najpotężniejszego władcę Czolów, Radżaradżę (985-1014) około roku 1000. Świątynię zwieńczyła piramidalna wieża, niejasne wspomnienie starożytnych budowli znad Indusu, o monolitycznej granitowej kopule, którą król kazał pokryć kutym złotem.

Na listę UNESCO wpisano także świątynię Gangakondaczolapuram z 1035 roku oraz Airawateswara, starszą o jedno pokolenie. Wszystkie trzy ukazują najczystszą formę świątyni drawidyjskiej, której charakterystycznym elementem jest wimana, wieża ukrywająca sanktuarium główne. Wpisano je pod hasłem: Wielkie czynne świątynie Czolów.

Tadż Mahal — grobowiec cesarzowej Mumtaz, żony Szahdżahana.

Oprócz powyższych, znalazły się na liście UNESCO inne zabytki: z czasów cesarstwa Wielkich Mogołów Czerwony Fort w Agrze oraz Czerwony Fort w Delhi, grobowiec cesarza Humajuna, Fatehpur Sikri, miasto-widmo wraz z zespółem pałacowym Akbara.

A z czasów wcześniejszych — Kutab Minar, minaret wzniesiony w Delhi w latach 1194-1199 przez pierwszego muzułmańskiego władcę północnych Indii. Z czasów kolonizatorów angielskich uznano tylko piękny secesyjny Dworzec Kolejowy Victoria w Bombaju, a z czasów kolonizatorów portugalskich — kościoły i klasztory w Goa.